Szczyr trwały

Opis

Szczyr trwały to bylina z rodziny wilczomleczowatych, jeden z najbardziej charakterystycznych składników runa żyznych lasów liściastych — buczyn, grądów i podgórskich łęgów. Tworzy rozległe, jednogatunkowe łany, które wiosną zajmują dno lasu przed rozwojem liści drzew. Roślina jest trująca dla ludzi i zwierząt gospodarskich; zawiera związki drażniące przewód pokarmowy i wywołujące hemolizę. Dawna medycyna ludowa używała jej jako środka przeczyszczającego i moczopędnego, ale było to działanie drastyczne i niebezpieczne — dziś zarzucone. Dla współczesnego zielarza szczyr trwały jest przede wszystkim rośliną wskaźnikową: jego obecność bezbłędnie sygnalizuje żyzne, próchniczne, zasobne w wapń gleby leśne — a więc siedliska, na których warto szukać czosnku niedźwiedziego, kopytnika, gajowca i miodunki.

Wygląd

Bylina wysokości 15–40 cm, o pokroju sztywno wzniesionym i charakterystycznie NIEROZGAŁĘZIONYM — pojedyncza łodyga wyrastająca z pełzającego kłącza, co odróżnia ją od silnie rozgałęzionego szczyru rocznego. Kłącze długie, cienkie, płożące się podziemnie, rozgałęzione, dające liczne odrosty — dzięki niemu roślina tworzy zwarte, jednorodne łany pokrywające dno lasu. Łodyga czterokanciasta, wyraźnie owłosiona (przynajmniej w górnej części), dęta, w dolnej połowie bezlistna, z drobnymi łuskowatymi listkami. Liście naprzeciwległe, skupione w górnej części łodygi, jajowatolancetowate do eliptycznych, długości 4–10 cm, o brzegu grubo i regularnie karbowano-piłkowanym, ciemnozielone, matowe, wyraźnie owłosione po obu stronach (szorstkie w dotyku), o użyłkowaniu pierzastym; ogonek krótki, u nasady dwa szydlaste przylistki. Roślina dwupienna: kwiaty męskie zebrane w wysmukłe, przerywane, wzniesione kłosy na długich, bezlistnych szypułach wyrastających z kątów liści i wystających znacznie ponad ulistnienie, kwiaty żółtozielone z licznymi pręcikami; kwiaty żeńskie po 1–3, na długich szypułkach z kątów liści, z dwiema długimi, rozpostartymi szyjkami słupka. Owoc: dwudzielna, gęsto szczeciniasto owłosiona rozłupnia rozpadająca się na dwie jednonasienne części. Roślina po zerwaniu i podczas suszenia charakterystycznie sinieje i granatowieje, a następnie czernieje; roztarta wydziela nieprzyjemny, mdły zapach.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek pospolity na całym obszarze kraju, z wyjątkiem najuboższych siedlisk piaszczystych i wyżej położonych partii gór. Rośnie w cienistych lasach liściastych i mieszanych: w buczynach (zwłaszcza buczynie żyznej), grądach, łęgach jesionowo-olszowych, jaworzynach górskich i zaroślach na żyznych, wapiennych podłożach. Typowa roślina runa, kwitnąca wczesną wiosną przed rozwinięciem liści przez drzewa, tworząca rozległe, zwarte płaty. Klasyczna roślina wskaźnikowa gleb żyznych, próchnicznych, zasobnych w wapń i o dobrym uwilgotnieniu — jej obecność to informacja o wysokiej jakości siedliska leśnego.

Warunki

Nie uprawia się jej celowo; bywa sadzona jako roślina okrywowa w cienistych partiach ogrodów naturalistycznych, ale jest ekspansywna i trująca, więc nie jest to dobry pomysł tam, gdzie bywają dzieci lub zwierzęta. Wymaga stanowiska cienistego lub półcienistego (znosi głęboki cień), gleby żyznej, gliniastej lub gliniasto-próchnicznej, wilgotnej, zasobnej w wapń i azot, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Całkowicie mrozoodporna — zimuje w postaci kłączy. Rośliny nie zbieramy nigdzie i nigdy. Przy wiosennym zbiorze czosnku niedźwiedziego i innych roślin runa zachować szczególną czujność — szczyr rośnie na dokładnie tych samych siedliskach i w tym samym czasie.

Surowiec

Brak surowca zielarskiego. Roślina nie jest stosowana we współczesnym ziołolecznictwie i nie ma monografii farmakopealnej. Historycznie opisywane ziele (Mercurialis herba) — dziś wyłącznie surowiec dla homeopatii (Mercurialis perennis) oraz przedmiot toksykologii weterynaryjnej. Nie zbierać do samodzielnego użytku.

Termin zbioru

Nie zbierać. Roślina kwitnie od marca do maja, najwcześniej ze wszystkich składników runa; owocuje od maja do lipca. W tym okresie jest najlepiej rozpoznawalna po wzniesionych, przerywanych kłosach męskich i owłosionych, dwudzielnych owocach. Nie istnieje uzasadniony termin zbioru surowca.

Skład chemiczny

Skład podobny do szczyru rocznego, choć równie niedostatecznie zbadany. Opisywano saponiny, alkaloidy proste (hermidyna i jej pochodne), glikozydy, garbniki, kwasy organiczne, aminy lotne (trimetyloamina — odpowiedzialna za nieprzyjemny zapach), olejek, barwniki chinonowe (chryzohermidyna i pochodne hermidyny), którym roślina zawdzięcza sinienie i czernienie podczas więdnięcia oraz działanie hemolityczne. Ziele zawiera także substancje silnie drażniące błonę śluzową przewodu pokarmowego, typowe dla wilczomleczowatych. Nie podajemy stężeń ani procentów — dane w literaturze są rozbieżne, zmienne siedliskowo i nieprzydatne praktycznie, bo roślina nie ma zastosowania.

Właściwości

• Działanie drastycznie przeczyszczające przez podrażnienie jelit oraz moczopędne przez podrażnienie miąższu nerek — oba efekty niebezpieczne i niemożliwe do bezpiecznego dawkowania. Związki hemolityczne uszkadzają erytrocyty; u zwierząt (bydło, owce, konie) zjedzenie większych ilości ziela lub siana zanieczyszczonego szczyrem powoduje zatrucie z żółtaczką, hemoglobinurią (ciemny, czerwonobrunatny mocz), niedokrwistością, osłabieniem, biegunką, a przy dużych ilościach śmiercią. U ludzi opisywano zatrucia po pomyleniu młodych pędów z jadalnymi roślinami runa — z wymiotami, bólami brzucha, biegunką i objawami hemolizy. Zewnętrznie sok drażni skórę. Medycyna ludowa przypisywała szczyrowi działanie przeczyszczające, „oczyszczające” i gojące rany (okłady) oraz stosowała go jako środek poronny, co powodowało ciężkie zatrucia. Współczesne ziołolecznictwo nie ma dla tej rośliny żadnego zastosowania — każdy jej efekt można uzyskać bezpieczniejszym surowcem.

Zastosowanie

Surowiec NIE NADAJE SIĘ do samodzielnego stosowania w żadnej postaci — ani napar, ani odwar, ani nalewka, ani okłady ze świeżego ziela. Nie podaje się dawek ani proporcji, ponieważ nie istnieje bezpieczna i uzasadniona dawka domowa. Dawne receptury przeczyszczające ze szczyru to ciekawostka historyczna, której nie należy odtwarzać. Jedyna dopuszczalna forma to skrajnie rozcieńczone preparaty homeopatyczne wydawane przez apteki. Zamiast szczyru: kruszyna, senes, siemię lniane, babka płesznik (przeczyszczająco); brzoza, skrzyp, nawłoć (moczopędnie) — wszystkie o przewidywalnym działaniu i znanym profilu bezpieczeństwa. W razie spożycia rośliny lub wystąpienia objawów zatrucia (ciemny mocz, żółtaczka, wymioty) — natychmiast do lekarza.

Uwagi dla zielarza

Cała wartość praktyczna tej rośliny leży w rozpoznaniu. Szczyr trwały vs. szczyr roczny: trwały to bylina z pełzającym kłączem, NIEROZGAŁĘZIONA, owłosiona, ciemnozielona, rośnie w cienistych lasach i tworzy zwarte łany; roczny to jednoroczny chwast ogrodowy, silnie rozgałęziony od nasady, prawie nagi, jaśniejszy, z korzeniem palowym. Szczyr vs. pokrzywa: pokrzywa parzy, ma liście sercowate u nasady i zwisające wiechy kwiatostanowe; szczyr nie parzy, jego kłosy męskie sterczą do góry. Szczyr vs. gajowiec i jasnota: te są jasnotowatymi — mają wargowe kwiaty i wyraźnie czterokanciastą łodygę z pachnącymi liśćmi. Szczyr vs. czosnek niedźwiedzi: czosnek ma liście ODZIOMKOWE, szerokie, gładkie, pachnące czosnkiem, bez łodygi ulistnionej — szczyr ma ulistnioną łodygę i nie pachnie czosnkiem. Cecha rozstrzygająca: więdnący lub suszony szczyr sinieje i czernieje — żadna z mylonych roślin tego nie robi. Zbierając wiosną runo leśne (czosnek niedźwiedzi, kopytnik, miodunkę) rób to zawsze przy dziennym świetle, roślina po roślinie, nigdy garściami — szczyr rośnie tam obok. Nie kompostować razem z resztkami pod warzywa, nie podawać zwierzętom, nie dopuszczać do siana z leśnych polan i śródleśnych łąk. Nie suszyć w suszarni z innymi ziołami.

Przeciwwskazania