Asparagus officinalis
Bylina o pierzastych gałązkach i grubym kłączu, znana jako warzywo, a w zielarstwie ceniona przede wszystkim za silne działanie moczopędne korzenia.
Szparag lekarski to bylina uprawiana od starożytności dla młodych, mięsistych pędów, ale w ziołolecznictwie liczy się przede wszystkim jego kłącze z korzeniami — surowiec o wyraźnym działaniu moczopędnym, stosowany w przepłukiwaniu dróg moczowych. Odpowiadają za to saponiny steroidowe i asparagina, aminokwas po raz pierwszy wyizolowany właśnie z tej rośliny. Szparag ma w Polsce podwójny status: jest warzywem wielkoobszarowej uprawy (Wielkopolska, Lubuskie) i jednocześnie rośnie dziko na suchych murawach i nasypach, zdziczały z upraw. Zielarz zbiera go we wrześniu i październiku, gdy nadziemna część zamiera — wtedy kłącze jest najbogatsze w związki czynne. Uwaga: czerwone jagody szparaga są trujące.
Bylina dwupienna o wysokości 50–150 cm (uprawna nawet do 200 cm), o pokroju krzaczastym, luźnym, pierzastym i ażurowym. Kłącze grube, poziome, mięsiste, z licznymi mięsistymi, walcowatymi korzeniami wiązkowymi, z których wiosną wyrastają pąki dające grube, mięsiste, młode pędy (szparagi — te białe wyrastają w kopcach bez dostępu światła, zielone na powierzchni). Rozwinięta łodyga wzniesiona, obła, gładka, silnie i wielokrotnie rozgałęziona, zielona, na starość drewniejąca u nasady. Roślina nie ma prawdziwych liści asymilacyjnych — te są zredukowane do drobnych, błoniastych, trójkątnych łusek, a funkcję fotosyntetyczną pełnią gałązkoliście (kladodia): igiełkowate, miękkie, zielone, długości 1–3 cm, zebrane po 3–8 w pęczki w kątach łusek — to najważniejsza cecha diagnostyczna. Kwiaty drobne, dzwonkowate, zielonkawożółte, zwisające pojedynczo lub po dwa na cienkich, przegubowych szypułkach z kątów gałązek; roślina dwupienna, kwiaty męskie większe i wyraźniej dzwonkowate, żeńskie drobniejsze. Owoc: kulista, soczysta jagoda średnicy 6–10 mm, początkowo zielona, po dojrzeniu jaskrawoczerwona, z kilkoma czarnymi, twardymi nasionami — TRUJĄCA. Jesienią cała nadziemna część żółknie, tworząc charakterystyczne, złociste, pierzaste krzaki z czerwonymi jagodami.
W Polsce uprawiany na dużą skalę, głównie w Wielkopolsce, na Ziemi Lubuskiej i Kujawach — na lekkich, piaszczystych glebach. Jako roślina zdziczała i naturalizowana występuje na całym niżu: na suchych murawach napiaskowych, wydmach śródlądowych, nasypach kolejowych, przydrożach, skrajach borów sosnowych, w zaroślach na piaskach i na słonecznych skarpach. W polskiej florze traktowany jako gatunek zadomowiony (kenofit lub archeofit), pochodzący z basenu Morza Śródziemnego i Azji Zachodniej. Wyraźnie preferuje gleby lekkie, piaszczyste i przepuszczalne, w miejscach ciepłych i słonecznych.
Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe i osłonięte od wiatru. Gleba lekka, piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, głęboko uprawiona, przepuszczalna, próchniczna — szparag absolutnie nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i zastoisk wody (kłącze gnije). Odczyn obojętny do lekko zasadowego, pH 6,5–7,5 — gleby kwaśne wapnować. Poziom wody gruntowej musi być niski. Roślina bardzo mrozoodporna (strefa 4), zimuje kłączem, ale młode pędy niszczą wiosenne przymrozki. Plantacja jest wieloletnia — owocuje przez 10–15 lat, a pierwsze zbiory pędów prowadzi się dopiero w 3. roku po posadzeniu karp. Nie zbierać dzikich kłączy z nasypów kolejowych (opryski herbicydowe), poboczy dróg, terenów przemysłowych i zwałowisk — roślina o mięsistym systemie korzeniowym kumuluje metale ciężkie.
kłącze z korzeniami (Asparagi rhizoma cum radicibus), pęd (Asparagi turio) — jako warzywo i surowiec dietetyczny; nasiona bez znaczenia. Owoc (czerwona jagoda) jest trujący i NIE jest surowcem.
Pędy (szparagi) — od końca kwietnia do 24 czerwca (św. Jana); po tym terminie bezwzględnie kończy się zbiór, by roślina zdążyła odbudować kłącze przed zimą. Cięcie prowadzi się codziennie lub co drugi dzień, wcześnie rano, gdy pędy są jędrne i chłodne: białe wycina się z kopca specjalnym nożem, gdy główka ledwie pęka na powierzchni, zielone ścina się lub wyłamuje przy długości 20–25 cm. Kłącze z korzeniami (surowiec zielarski) — jesienią, we wrześniu i październiku, gdy nadziemna część żółknie i zamiera, a substancje zapasowe wracają do kłącza; można też bardzo wczesną wiosną (marzec) przed ruszeniem pędów. Kopie się widłami, ostrożnie, by nie połamać mięsistych korzeni. Nie zbierać kłączy z plantacji produkcyjnych w pełni sezonu — osłabia się roślinę. Owoców (czerwonych jagód) NIE zbierać — są trujące.
Kłącze i korzenie: saponiny steroidowe (asparagozydy, protodioscyna i pokrewne), asparagina (aminokwas wyizolowany po raz pierwszy ze szparaga i od niego nazwany), flawonoidy (rutyna, kwercetyna), inulina i fruktany, sole potasu, kwasy organiczne, śluzy, sterole, kumaryny, niewielkie ilości olejku. Pęd: asparagina, glutation, flawonoidy (rutyna), witaminy C, K, kwas foliowy (znacząca zawartość), beta-karoten, błonnik, fruktany o działaniu prebiotycznym, potas, cynk, purynowe zasady azotowe (istotne przy dnie moczanowej!) oraz lotne związki siarkowe (pochodne kwasu asparagusowego), odpowiedzialne za charakterystyczny zapach moczu po zjedzeniu szparagów. Jagoda: saponiny w wyższym stężeniu i związki drażniące — stąd toksyczność.
Odwar z kłącza: 1–2 łyżki rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować pod przykryciem 5–10 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami, przy przepłukiwaniu dróg moczowych. Kuracja moczopędna: przez 2–3 tygodnie, potem przerwa; przez cały czas kuracji pić co najmniej 2 litry płynów dziennie — bez tego przepłukiwanie nie ma sensu. Napar z mieszanki moczopędnej: szparag łączy się z liściem brzozy, zielem skrzypu, korzeniem pietruszki i zielem nawłoci — po łyżce mieszanki na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem. Pędy: gotować w osolonej wodzie 8–15 minut (białe dłużej, zielone krócej), po uprzednim obraniu białych ze zdrewniałej skórki od główki w dół; woda po gotowaniu jest wartościowym wywarem moczopędnym — nie wylewać, można wypić lub użyć jako bazy zupy. Sok ze świeżych pędów: pół szklanki dziennie, w kuracji wiosennej. Owoców NIE stosować w żadnej postaci — są trujące.
Kłącze z korzeniami umyć szybko pod bieżącą wodą (nie moczyć — traci saponiny), grubsze korzenie przekroić wzdłuż, kłącze pokroić w plastry. Suszyć w temperaturze do 40 °C, w cieniu i dobrym przewiewie; surowiec jest mięsisty i wilgotny, więc suszenie trwa długo — trzeba go rozłożyć w cienkiej warstwie i przewracać, inaczej pleśnieje. Dobrze wysuszony surowiec jest lekki, łamliwy i ma słaby, korzenny zapach; sztuki miękkie, gumowate lub ciemniejące odrzucić. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci. Dobry surowiec świeży (pędy): sztywne, jędrne, o zwartych, nierozchylonych główkach, skrzypiące przy potarciu jeden o drugi, z wilgotnym, jasnym przekrojem u podstawy — wiotki, pomarszczony, ciemniejący u nasady szparag jest stary i włóknisty. Pędy przechowywać owinięte w wilgotną ściereczkę, w lodówce, maksymalnie 2–3 dni. Gatunki mylone: dziki szparag jesienią bywa mylony z innymi krzaczastymi bylinami, ale igiełkowate gałązkoliście po kilka w pęczkach są nie do pomylenia; czerwone jagody bywają zbierane przez dzieci — pilnować. Nie mylić z „asparagusem” doniczkowym (Asparagus setaceus, A. densiflorus) — to inne, ozdobne gatunki, nie surowiec. Mieszanki: kłącze szparaga dobrze łączy się z pietruszką, brzozą, skrzypem, wąkrotą i lubczykiem; nie łączyć z surowcami purynowymi u pacjentów z dną. Typowy błąd: podawanie szparagów jako „leku na dnę moczanową” — to odwrotność prawdy.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.