Parmelia sulcata
Pospolity porost listkowaty kory drzew, o szarej plesze pokrytej siatką białych bruzd — bez zastosowania leczniczego, dawny surowiec farbiarski.
Tarczownica bruzdkowana to jeden z najczęstszych porostów listkowatych na korze polskich drzew — szare, przylegające rozety z charakterystyczną siateczką białawych bruzd i wypukłości spotyka się na przydrożnych lipach, wierzbach, topolach i drzewach owocowych. Nazwa gatunkowa (sulcata — bruzdkowana) odnosi się do tych właśnie zagłębień, w których rozwija się mączysty nalot soredii. W zielarstwie nie ma zastosowania leczniczego: nie jest surowcem farmakopealnym i nie zawiera śluzów, dla których ceni się porost islandzki. Jej realne znaczenie ma trzy wymiary: farbiarski (dawny surowiec do barwienia wełny), wskaźnikowy (gatunek toksytolerancyjny, używany w skalach porostowych) i praktyczny dla zbieracza — trzeba ją znać, by nie mylić jej z surowcami użytkowymi.
Porost listkowaty tworzący na korze przylegające, mniej lub bardziej okrągłe rozety średnicy 5–15 cm, starsze zlewające się w rozległe płaty. Plecha podzielona na szerokie (2–6 mm), płaskie, kanciasto zakończone i nachodzące na siebie łatki o brzegach uciętych lub nieco karbowanych. Górna powierzchnia popielatoszara do niebieskoszarej, matowa, pokryta charakterystyczną SIATKĄ białych, wąskich linii (pseudocyfelli) i płytkich bruzd, które nadają jej wygląd spękanej, siateczkowanej powierzchni — to najważniejsza cecha diagnostyczna. W bruzdach i wzdłuż linii pseudocyfelli rozwijają się soralia z obfitym, mączystym, szarobiałym nalotem soredii — u dobrze wykształconych okazów pokrywają one środek plechy niemal w całości. Dolna powierzchnia czarna, gęsto pokryta czarnymi, prostymi lub rozgałęzionymi chwytnikami (rizinami) sięgającymi aż po brzeg łatek. Łatki są LITE, nie puste w środku. Owocniki (apotecja) rzadkie: brunatne, tarczowate, wklęsłe, na krótkim trzonku, o brzegu ząbkowanym. Brak korzeni, liści, kwiatów i owoców.
Pospolita w całej Polsce, od nizin po regiel dolny, jeden z najczęstszych porostów epifitycznych. Rośnie na korze drzew liściastych, zwłaszcza o korze zasobniejszej i mniej kwaśnej: na przydrożnych lipach, wierzbach, topolach, klonach, jesionach, dębach, na drzewach owocowych w sadach, w parkach, na zadrzewieniach śródpolnych i alejach, rzadziej na sosnach; także na drewnie płotów, słupów, na dachówkach i murach oraz na skałach. Gatunek toksytolerancyjny i nitrofilny — dobrze znosi zapylenie i związki azotu, dzięki czemu wnika w strefy zurbanizowane i rolnicze, gdzie porosty wrażliwe już zanikły. W skalach porostowych wskazuje strefy umiarkowanego zanieczyszczenia powietrza.
Stanowisko widne do półcienistego, na korze drzew, drewnie, rzadziej na skałach i murach. Podłoże o odczynie od słabo kwaśnego do obojętnego, przy czym gatunek dobrze reaguje na korę pylistą, wzbogaconą w związki azotu (przydroża, sady, tereny rolnicze) — w przeciwieństwie do porostów acydofilnych i wrażliwych. Wodę i sole mineralne pobiera całą powierzchnią plechy z opadów, mgły i rosy; nie potrzebuje wilgotnej gleby. Wybitnie mrozoodporna, znosi całkowite wysuszenie i odżywa po zwilżeniu. Nie zbierać z drzew przydrożnych, sadów opryskiwanych, terenów miejskich i przemysłowych: gatunek jest silnym bioakumulatorem ołowiu, kadmu, cynku, rtęci i siarki (dlatego stosuje się go w monitoringu), a plecha z takich stanowisk jest z zasady skażona.
Gatunek bez zastosowania leczniczego — nie posiada surowca zielarskiego ani farmakopealnego i nie występuje w obrocie zielarskim. Historyczne i pozalecznicze wykorzystanie: plecha jako surowiec farbiarski do barwienia wełny (barwy brunatne, rdzawe i oliwkowe), sporadycznie jako materiał dekoracyjny, a współcześnie jako gatunek wskaźnikowy w biomonitoringu jakości powietrza i akumulacji metali ciężkich.
Zbiór zielarski nie jest prowadzony, bo gatunek nie ma zastosowania leczniczego. Do celów farbiarskich, dekoracyjnych lub badawczych plechy pobiera się przez cały rok, przy pogodzie wilgotnej lub po deszczu, gdy są miękkie i sprężyste i dają się zdjąć w całości — plecha sucha rozsypuje się w palcach na drobne łuski. Materiał pozyskuje się z gałęzi wiatrołomów, drzew ściętych, wywrotów oraz z odpadów po cięciach pielęgnacyjnych w sadach i alejach, a NIE przez zdrapywanie z pni żywych drzew: uszkadza to korę, a odbudowa zbiorowiska porostowego trwa wiele lat (przyrost plechy to kilka milimetrów rocznie). Do farbowania zbiera się większe ilości, dlatego tym bardziej należy korzystać z materiału pochodzącego z drewna już ściętego.
Kwasy porostowe (metabolity wtórne o znaczeniu chemotaksonomicznym): atranoryna i chloroatranoryna w korze plechy oraz kwas salazynowy jako główny depsydon rdzenia, obok kwasu konsalazynowego; w drobnych ilościach bywają obecne inne depsydy. Cechą rozpoznawczą chemiczną jest dodatnia reakcja rdzenia z KOH i z odczynnikiem P (barwa czerwona) wywołana kwasem salazynowym — test używany w oznaczaniu porostów. Ponadto polisacharydy ścian komórkowych, sterole i barwniki. Skład jest dobrze poznany, ale wyłącznie na potrzeby taksonomii i biomonitoringu; brak standaryzacji farmakognostycznej. Plecha nie zawiera lecheniny ani izolecheniny, czyli śluzów odpowiadających za osłaniające działanie porostu islandzkiego. Nie podaje się zawartości procentowych.
Surowiec nie jest stosowany i nie należy go stosować wewnętrznie — brak dawkowania, receptur i danych o bezpieczeństwie przy przyjmowaniu doustnym; nie sporządzać naparów, odwarów ani nalewek. Szczególnie ważne dla zbieracza: tarczownicy nie wolno traktować jako zamiennika porostu islandzkiego. Mimo listkowatej plechy nie zawiera ona śluzów, więc nie ma działania powlekającego na gardło i suchy kaszel — do tego celu służy wyłącznie plecha Cetraria islandica z legalnego importu. Zastosowanie realne i bezpieczne to farbiarstwo: plechy macerowane w roztworze amoniakalnym przez kilka tygodni lub gotowane z zaprawą ałunową barwią wełnę na kolory od rdzawobrunatnego po oliwkowy; barwienie prowadzić w rękawicach i w przewiewie. Poza tym plechy służą jako materiał dekoracyjny i jako próbki w edukacyjnej ocenie czystości powietrza.
Wartość tego gatunku dla zielarza jest przede wszystkim rozpoznawcza — trzeba go znać, żeby nie zbierać go przez pomyłkę. Klucz do oznaczenia: szara, przylegająca rozeta o szerokich, kanciastych, LITYCH łatkach, pokryta siatką białych bruzd i pseudocyfelli, z mączystym nalotem soredii w bruzdach, o czarnym spodzie gęsto pokrytym chwytnikami aż po brzeg. Odróżnienie od pustułki pęcherzykowatej (Hypogymnia physodes): pustułka ma łatki wąskie i PUSTE w środku (zapadają się po naciśnięciu), spód czarny, ale GŁADKI i bez chwytników przy brzegu, oraz wywinięte, wargowate soralia na końcach łatek — i nie ma siatki bruzd. Odróżnienie od tarczownicy skalnej (Parmelia saxatilis): ta rośnie głównie na skałach i kwaśnej korze, ma na powierzchni izydia (drobne, pałeczkowate wyrostki, szorstkie w dotyku) zamiast mączystych soredii, a jej siateczka jest słabiej zaznaczona; różni je też chemia — rdzeń tarczownicy skalnej daje reakcję czerwoną z P od kwasu salazynowego podobnie, ale kluczowa jest obecność izydiów, nie soredii. Odróżnienie od płucnicy islandzkiej: ta rośnie na ziemi, jest brunatna, taśmowata, rynienkowato zwinięta, z ciemnymi rzęskami. Domieszka szarych, listkowatych płatków z czarnym spodem w kupionym „poroście islandzkim” świadczy o zbiorze bez selekcji — taki surowiec odrzucić. Do farbiarstwa plechy suszyć w cieniu i przewiewie do 40 °C i przechowywać w papierowych torbach; w folii pleśnieją. Nie zdrapywać plech z żywych pni.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.