Parmelia saxatilis
Szary porost listkowaty skał i kwaśnej kory, pokryty pałeczkowatymi izydiami — dawny surowiec farbiarski, bez zastosowania leczniczego.
Tarczownica skalna to porost listkowaty tworzący szare, mocno przylegające rozety na granitowych i piaskowcowych głazach oraz na kwaśnej korze drzew leśnych. Od bliźniaczo podobnej tarczownicy bruzdkowanej odróżnia ją brak mączystych soredii — zamiast nich powierzchnia plechy pokryta jest drobnymi, pałeczkowatymi izydiami, przez co w dotyku jest wyraźnie szorstka, jakby posypana grysem. W ziołolecznictwie nie ma zastosowania i nie jest surowcem farmakopealnym; myli się ją bywa z porostem islandzkim, co jest błędem — nie zawiera śluzów i nie działa powlekająco. Jej historyczna wartość jest farbiarska: w Szkocji i Skandynawii przez wieki barwiono nią wełnę na rdzawe i brunatne odcienie tweedu.
Porost listkowaty tworzący ściśle przylegające, okrągławe rozety średnicy 5–15 cm, na skałach zlewające się w rozległe pokrywy. Plecha podzielona na łatki szerokości 2–5 mm, płaskie, kanciasto zakończone, o brzegach uciętych i nachodzących na siebie; łatki są LITE, bez pustej komory. Górna powierzchnia szara do popielatoszarej, z lekkim brązowym nabiegiem u okazów naskalnych, z siateczką jasnych pseudocyfelli — słabiej zaznaczoną niż u tarczownicy bruzdkowanej. Cecha diagnostyczna: powierzchnia plechy, zwłaszcza w części środkowej, gęsto pokryta IZYDIAMI — drobnymi, pałeczkowatymi lub maczugowatymi, ciemno zakończonymi wyrostkami, które nadają jej charakterystyczną szorstkość i ziarnistość w dotyku; brak natomiast mączystych soredii. Dolna powierzchnia czarna, gęsto pokryta czarnymi, obficie rozgałęzionymi chwytnikami (rizinami) sięgającymi po sam brzeg łatek. Owocniki (apotecja) niezbyt częste: czerwonobrunatne, tarczowate, wklęsłe, na krótkim trzonku, o brzegu ząbkowanym lub pokrytym izydiami. Brak korzeni, liści, kwiatów i owoców.
Częsta w całej Polsce, najliczniejsza w górach i na wyżynach — na Podhalu, w Sudetach, Karpatach, na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej oraz na głazach narzutowych na niżu. Rośnie przede wszystkim na skałach krzemianowych (granity, piaskowce, gnejsy, głazy narzutowe), na kamiennych murach, ogrodzeniach i nagrobkach, a także na korze drzew o kwaśnej korze: brzozach, sosnach, dębach, świerkach, oraz na starym drewnie. Preferuje siedliska widne i wilgotne od mgły i rosy, w miejscach nieskażonych. Gatunek acydofilny i mniej odporny na zanieczyszczenie powietrza niż tarczownica bruzdkowana — w miastach i strefach przemysłowych ustępuje, przez co w skalach porostowych wskazuje powietrze umiarkowanie czyste.
Stanowisko widne do półcienistego, na skałach krzemianowych, murach i kwaśnej korze. Podłoże kwaśne (pH ok. 3,5–5,5), pozbawione wapnia — na skałach wapiennych nie rośnie; nie znosi też podłoży pylistych i nawożonych azotem, w przeciwieństwie do nitrofilnej tarczownicy bruzdkowanej. Wodę i sole mineralne pobiera całą powierzchnią plechy z opadów, mgły i rosy; wymaga wilgotnego powietrza, nie wilgotnego podłoża. Skrajnie mrozoodporna (rośnie w piętrze alpejskim i w Arktyce), znosi całkowite wysuszenie i odżywa po zwilżeniu. Wrażliwa na dwutlenek siarki i eutrofizację. Nie zbierać z przydroży, terenów miejskich i przemysłowych — porosty pobierają zanieczyszczenia całą powierzchnią i silnie kumulują metale ciężkie oraz radionuklidy; nie zbierać także w rezerwatach i parkach narodowych (skalne zbiorowiska porostowe są tam chronione jako siedlisko).
Gatunek bez zastosowania leczniczego — nie posiada surowca zielarskiego ani farmakopealnego i nie występuje w obrocie zielarskim. Wykorzystanie historyczne i pozalecznicze: plecha jako surowiec farbiarski (klasyczny barwnik wełny w Szkocji, Irlandii i Skandynawii, dający barwy rdzawobrunatne i pomarańczowobrunatne — tzw. crottle), sporadycznie jako materiał dekoracyjny, współcześnie jako gatunek wskaźnikowy w biomonitoringu jakości powietrza.
Zbiór zielarski nie jest prowadzony — gatunek nie ma zastosowania leczniczego i nie ma surowca. Do celów farbiarskich lub badawczych plechy pobiera się przez cały rok, przy pogodzie wilgotnej lub po deszczu, gdy plecha jest miękka i sprężysta i daje się zdjąć nożem w większych płatach; sucha kruszy się na drobne łuski i nie nadaje się do zbioru. Materiał pozyskiwać z luźnych kamieni, głazów przemieszczanych przy pracach, gałęzi wiatrołomów i drewna po cięciach — nie zdrapywać plech z pni żywych drzew ani z odsłoniętych ścian skalnych o cennych zbiorowiskach porostowych. Regeneracja jest bardzo powolna (przyrost rzędu 2–5 mm rocznie), więc stanowiska eksploatować rzadko i rotacyjnie, a w rezerwatach i parkach narodowych w ogóle nie pobierać materiału.
Kwasy porostowe (metabolity wtórne o znaczeniu chemotaksonomicznym): atranoryna i chloroatranoryna w korze plechy oraz kwas salazynowy jako główny depsydon rdzenia, obok kwasu konsalazynowego i śladowych ilości innych depsydonów. Rdzeń daje charakterystyczną, dodatnią reakcję barwną z KOH (żółknięcie przechodzące w czerwień) i z odczynnikiem P (czerwone zabarwienie) — testy używane przy oznaczaniu porostów w terenie. Ponadto obecne są polisacharydy ścian komórkowych, sterole i barwniki plechy. Skład został poznany na potrzeby taksonomii, farbiarstwa i biomonitoringu, nie farmakognozji; surowiec nie jest standaryzowany, więc nie podaje się zawartości procentowych. Plecha NIE zawiera lecheniny ani izolecheniny — śluzów, na których opiera się osłaniające działanie porostu islandzkiego.
Surowiec nie jest stosowany i nie należy go stosować wewnętrznie — nie ma dawkowania, receptur ani danych o bezpieczeństwie przy przyjmowaniu doustnym; nie sporządzać naparów, odwarów ani nalewek. Nie wolno używać go jako zamiennika porostu islandzkiego: mimo szarej, listkowatej plechy nie zawiera śluzów, a więc nie działa powlekająco na gardło i nie łagodzi suchego kaszlu — do tego służy wyłącznie plecha Cetraria islandica z legalnego, kontrolowanego źródła. Zastosowanie rzeczywiste to farbiarstwo: suszone plechy gotuje się z wełną w wodzie przez 1–3 godziny (barwnik wiąże się bez zaprawy, dając odcienie rdzawobrunatne — klasyczna metoda znana z wyrobu tweedu) albo poddaje wielotygodniowej maceracji amoniakalnej, co daje barwy cieplejsze i intensywniejsze. Pracować w rękawicach i w dobrze wentylowanym pomieszczeniu. Poza tym plechy służą jako materiał dekoracyjny i jako obiekt w edukacyjnej ocenie czystości powietrza.
Dla zielarza gatunek ma znaczenie rozpoznawcze: trzeba go umieć odróżnić, żeby nie trafił do surowca. Klucz: szara, ściśle przylegająca rozeta o kanciastych, litych łatkach, powierzchnia SZORSTKA od gęstych, pałeczkowatych izydiów, spód czarny, gęsto owłosiony chwytnikami aż po brzeg; rośnie głównie na skałach i kwaśnej korze. Odróżnienie od tarczownicy bruzdkowanej (Parmelia sulcata) — najczęstsza pomyłka: bruzdkowana ma wyraźną, gęstą siateczkę białych bruzd z MĄCZYSTYM nalotem soredii i jest w dotyku gładka lub mączysta, rośnie zaś głównie na przydrożnych drzewach liściastych, na korze pylistej i nawożonej; skalna ma ziarniste izydia i preferuje skały. Odróżnienie od pustułki pęcherzykowatej: pustułka ma wąskie, PUSTE w środku łatki (zapadają się po naciśnięciu) i gładki, czarny spód bez chwytników przy brzegu. Odróżnienie od płucnicy islandzkiej: ta jest brunatna, taśmowata, rynienkowato zwinięta, rośnie na ziemi w borach. Przydatny test terenowy: kropla ługu (KOH) na przełamanym rdzeniu tarczownic daje zażółcenie przechodzące w czerwień (kwas salazynowy) — u pustułki reakcja jest inna. Do farbiarstwa plechy suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, przechowywać w papierowych torbach, nigdy w folii — suszone zachowują zdolność barwienia latami. Najczęstszy błąd zbieracza: zdrapywanie plech z żywych pni i ze ścian skalnych w rezerwatach — porost odrasta kilka milimetrów rocznie i takie stanowisko odbudowuje się dekadami.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.