Tarczyca bocznokwiatowa

Opis

Tarczyca bocznokwiatowa to bylina jasnotowatych pochodząca z Ameryki Północnej, gdzie od dawna należy do podstawowych ziół uspokajających. Surowcem jest ziele — nie korzeń — a jego działanie ma zupełnie inny charakter niż działanie spokrewnionej tarczycy bajkalskiej: łagodzi napięcie nerwowe, lęk, drażliwość i bezsenność, nie powodując silnego zamroczenia. Za działanie odpowiadają flawony, przede wszystkim skutelaryna i bajkalina oraz ich pochodne, wiązane z modulacją receptorów GABA. Dawna angielska nazwa mad-dog skullcap pochodzi od nieskutecznego stosowania rośliny przy wściekliźnie i nie ma nic wspólnego z jej realnym zastosowaniem. W Polsce nie rośnie dziko; surowiec importowany z USA i uprawiany w Europie Zachodniej. Największym problemem tego zioła są zafałszowania.

Wygląd

Bylina wysokości 30–80 cm, o wzniesionej, rozgałęzionej, delikatnej sylwetce, wyrastająca z cienkich, płożących rozłogów. Łodyga czterokanciasta, cienka, zwykle naga lub słabo owłosiona, silnie rozgałęziona w górnej części. Liście naprzeciwległe, na wyraźnych ogonkach (w odróżnieniu od siedzących liści tarczycy bajkalskiej), jajowate do jajowatolancetowatych, długości 3–8 cm, o brzegu wyraźnie karbowano-piłkowanym (ząbkowanym), zaostrzone, u nasady zaokrąglone lub lekko sercowate, cienkie, jasnozielone, o pierzastym, zagłębionym z wierzchu użyłkowaniu. Kwiatostan — cecha decydująca o nazwie gatunku: kwiaty zebrane w wąskie, jednostronne, wydłużone grona wyrastające BOCZNIE, z kątów liści, a nie na szczycie pędu (u tarczycy bajkalskiej grono jest szczytowe). Kwiaty drobne, długości zaledwie 5–8 mm, grzbieciste, dwuwargowe, bladoniebieskie do liliowoniebieskich, rzadziej białawe; kielich dwuwargowy z charakterystyczną tarczkowatą wypukłością (scutellum) na grzbiecie, powiększającą się po przekwitnieniu — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza rodzaju i klucz do odróżnienia surowca od zafałszowań. Owoc — rozłupnia rozpadająca się na cztery drobne, brodawkowate rozłupki zamknięte w powiększonym kielichu. Organ podziemny: cienkie, płożące kłącze z rozłogami, bez mięsistego korzenia palowego. Roślina niemal bezwonna, o gorzkawym smaku.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla Ameryki Północnej — od Kanady po południowe stany USA. Rośnie na siedliskach wilgotnych: na brzegach strumieni i stawów, w mokrych łąkach, olsach, wilgotnych zaroślach i na obrzeżach mokradeł, w półcieniu, na glebach próchnicznych i stale wilgotnych. W Polsce nie występuje w stanie dzikim; sporadycznie uprawiana w ogrodach zielarskich i kolekcjach roślin leczniczych, gdzie rośnie bez większych problemów. Surowiec sprowadzany jest z Ameryki Północnej (zbiory ze stanowisk naturalnych i uprawy) oraz z upraw w Europie Zachodniej; w handlu jako suszone ziele cięte, sproszkowane oraz nalewki i ekstrakty.

Warunki

Stanowisko półcieniste do lekko słonecznego — w pełnym słońcu wymaga stale wilgotnego podłoża, inaczej więdnie i marnie rośnie. Gleba próchniczna, żyzna, przepuszczalna, ale stale świeża do wilgotnej; roślina siedlisk mokrych, znosi nawet okresowe podtopienia, natomiast bardzo źle znosi suszę. Odczyn od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Mrozoodporność bardzo dobra — bez problemu zimuje w całej Polsce (strefy 4–8). Rozmnażanie z nasion (wymagają chłodnej stratyfikacji) lub przez podział rozłogów; roślina rozrasta się rozłogami i po kilku latach tworzy zwarte kępy, więc w ogrodzie warto ją ograniczać. Do zbioru nadaje się już w drugim roku uprawy. Ostrzeżenie praktyczne: NIE zbierać w Polsce roślin „podobnych do tarczycy” ze stanowisk naturalnych — w naszej florze rosną tarczyca pospolita (Scutellaria galericulata) i tarczyca oszczepowata (S. hastifolia), które nie są tym surowcem, a przy okazji łatwo pomylić je z innymi jasnotowatymi. Nie zbierać z brzegów zbiorników zanieczyszczonych spływami rolniczymi.

Surowiec

ziele (Scutellariae lateriflorae herba) — części nadziemne zbierane w czasie kwitnienia; korzeń nie jest surowcem

Termin zbioru

Zbiera się ziele — górne, ulistnione i kwitnące części pędów, ścinane około 10–15 cm nad ziemią, bez zdrewniałych nasad. Termin: w pełni kwitnienia, w klimacie Polski od lipca do sierpnia (w uprawie możliwy drugi zbiór z odrostów we wrześniu, jeśli lato jest ciepłe i wilgotne). Zbiór wykonuje się w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, a przed południowym upałem — surowiec zebrany mokry czernieje w suszeniu. Bardzo ważne: zbierać ziele z rozwiniętymi kwiatami i kielichami, ponieważ charakterystyczny tarczkowaty kielich jest jedyną wiarygodną cechą pozwalającą zidentyfikować gatunek w suszu — ziele zebrane przed kwitnieniem jest praktycznie nie do zweryfikowania i to na nim opierają się handlowe zafałszowania. Zawartość flawonów spada wyraźnie po przekwitnieniu, więc zbiór spóźniony daje surowiec słaby. Korzenia i kłączy się nie zbiera.

Skład chemiczny

Flawony — grupa główna: skutelaryna i jej glikozyd skutelaryna-7-O-glukuronid (skutelaryna to związek charakterystyczny dla tego gatunku), bajkalina i bajkaleina (w znacznie mniejszej ilości niż u tarczycy bajkalskiej), wogonina, dihydrobajkalina, oroksylina A, ikscytelozyd (glikozyd) oraz kilkadziesiąt pochodnych flawonowych. Ponadto: aminokwasy, w tym GABA i glutamina, obecne w zielu w ilościach mogących mieć znaczenie dla działania; garbniki, kwasy fenolowe (rozmarynowy), niewielka ilość olejku eterycznego (m.in. limonen, terpineol), gorycze, żywice, sole mineralne. Surowiec NIE zawiera alkaloidów pirolizydynowych — ich obecność w partii handlowej jest natomiast dowodem zafałszowania zielem żywokostu lub innych roślin szorstkolistnych, co zdarzało się w praktyce.

Właściwości

• Klasyczne nervinum zachodniego zielarstwa: działanie uspokajające, przeciwlękowe (anksjolityczne) i łagodnie nasenne — flawony tarczycy wiązane są z modulacją receptorów GABA-A, przez co ziele obniża napięcie nerwowe, drażliwość i nadmierne pobudzenie, nie powodując przy tym silnej senności i zamroczenia typowej dla leków nasennych. Ponadto: rozkurczowe i przeciwdrgawkowe (tradycyjnie stosowane wspomagająco przy skłonności do skurczów i drżeń, choć nie jest to lek przeciwpadaczkowy i nie wolno go tak przedstawiać), rozluźniające mięśnie, łagodnie przeciwbólowe (bóle głowy napięciowe), przeciwzapalne i przeciwutleniające. Charakterystyczna cecha: tarczyca bocznokwiatowa jest surowcem „wyciszającym, ale nie otępiającym” — sprawdza się przy niepokoju z komponentą napięcia mięśniowego, przy trudnościach z zasypianiem wynikających z gonitwy myśli, przy napięciu przedmiesiączkowym i przy zespole odstawiennym (tradycyjnie stosowana we wspomaganiu odstawiania używek i leków uspokajających, zawsze pod nadzorem). Bywa też używana pomocniczo przy nadczynności tarczycy z niepokojem i tachykardią — działa objawowo, nie leczy przyczyny. Uwaga terminologiczna: to NIE jest surowiec przeciwzapalny w tym znaczeniu co tarczyca bajkalska, i odwrotnie — tarczyca bajkalska nie jest surowcem uspokajającym.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonego ziela (ok. 1–2 g) na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie, ostatnią porcję na 30–60 minut przed snem. Ziele jest surowcem delikatnym — parzy się je jak każde ziele o zawartości flawonów i olejku, nie gotuje. Nalewka (najczęściej stosowana i najskuteczniejsza forma — flawony lepiej ekstrahują się w alkoholu): ziele świeże 1:2 lub suszone 1:5 w alkoholu 45–60%, macerować 3–4 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsając co kilka dni; stosować 2–4 ml (ok. 40–80 kropli) 2–3 razy dziennie w niewielkiej ilości wody; przy trudnościach z zasypianiem — jedna dawka na godzinę przed snem. Nalewka z ziela świeżego jest w tradycji zachodniej uważana za wyraźnie skuteczniejszą niż z suszu. Kuracja: przy przewlekłym napięciu i lęku stosuje się kilka tygodni; działanie doraźne (na napięcie i niepokój) pojawia się w ciągu kilkudziesięciu minut, ale efekt pełny buduje się przy stosowaniu regularnym. Preparaty gotowe (kapsułki, ekstrakty) — dawkować według producenta. Nie łączyć z alkoholem i lekami uspokajającymi bez konsultacji. Nie prowadzić pojazdów po większych dawkach, zanim nie sprawdzi się indywidualnej reakcji.

Uwagi dla zielarza

Ziele suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C, rozłożone cienką warstwą lub związane w luźne pęczki — surowiec jest delikatny i przy powolnym suszeniu w wilgoci czernieje i pleśnieje. Dobrze wysuszone ziele zachowuje zielonoszarą barwę, ma kruche liście, widoczne drobne, niebieskawe kwiaty i, co najważniejsze, dobrze widoczne kielichy z charakterystyczną tarczką. Susz brunatny, przemieszany, bez kwiatów i kielichów, o zapachu siana i bez gorzkiego posmaku — to surowiec bezwartościowy lub zafałszowany. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, maksymalnie 12 miesięcy — po roku ziele wyraźnie traci moc. NAJWAŻNIEJSZA UWAGA WARSZTATOWA: tarczyca bocznokwiatowa jest jednym z najczęściej fałszowanych ziół na świecie. Historycznie i współcześnie w partiach handlowych zamiast niej pojawia się ziele ożanek z rodzaju Teucrium (zwłaszcza Teucrium chamaedrys — ożanka właściwa i Teucrium canadense), które zawiera neoklerodanowe diterpeny hepatotoksyczne i było przyczyną potwierdzonych przypadków ostrego uszkodzenia wątroby, przypisywanych błędnie tarczycy. To zafałszowanie odpowiada za większość doniesień o „hepatotoksyczności skullcap” — czysta Scutellaria lateriflora nie jest surowcem hepatotoksycznym. Praktyczne wnioski: kupuj wyłącznie surowiec z potwierdzoną tożsamością botaniczną (nazwa łacińska, badanie HPLC lub przynajmniej ocena mikroskopowa), żądaj ziela z widocznymi kwiatami i tarczkowatymi kielichami, unikaj proszków i sproszkowanych mieszanek nieznanego pochodzenia (w proszku identyfikacja jest niemożliwa). Nie mylić z tarczycą bajkalską (Scutellaria baicalensis) — tam surowcem jest żółty korzeń o działaniu przeciwzapalnym, tu zielone ziele o działaniu uspokajającym; w handlu obie bywają sprzedawane jako „skullcap”. W mieszankach uspokajających tarczyca dobrze łączy się z melisą, kozłkiem lekarskim, chmielem, męczennicą, owsem (ziele zielone), lawendą i serdecznikiem; klasyczna receptura na napięcie nerwowe: tarczyca + owies + melisa.

Przeciwwskazania