Tarczyca pospolita

Opis

Tarczyca pospolita to rodzima bylina jasnotowatych, rosnąca na podmokłych brzegach rzek, jezior i rowów, rozpoznawalna po hełmiastych, niebieskofioletowych kwiatach i osobliwej, tarczowatej narośli na górnej wardze kielicha — od niej pochodzi nazwa rodzaju. W polskiej tradycji zielarskiej ma status skromny: używano jej ludowo jako środka uspokajającego, przeciwskurczowego i ściągającego, ale nigdy nie zdobyła pozycji porównywalnej z melisą czy kozłkiem. Współczesne zainteresowanie tarczycami wynika z badań nad gatunkami obcymi — tarczycą bajkalską (Scutellaria baicalensis) z tradycyjnej medycyny chińskiej i tarczycą bocznokwiatową (S. lateriflora) z tradycji północnoamerykańskiej — których działanie i skład są znacznie lepiej udokumentowane. Nie należy przenosić właściwości tamtych gatunków na naszą tarczycę pospolitą: to inne rośliny o innym profilu flawonoidowym. Traktuj ją jako surowiec o dawnym, ludowym rodowodzie i skromnie udokumentowanym działaniu.

Wygląd

Bylina wysokości 15–50 cm, o pokroju wzniesionym lub podnoszącym się, słabo rozgałęzionym, wyrastająca z cienkiego, płożącego się, podziemnego kłącza z rozłogami. Łodyga wyraźnie CZTEROKANCIASTA (cecha jasnotowatych), pojedyncza lub skąpo rozgałęziona, naga lub krótko owłosiona wzdłuż kantów, często czerwonawo nabiegła. Liście naprzeciwległe, krzyżowo ustawione, krótkoogonkowe, podłużnie lancetowate do jajowatolancetowatych, długości 2–5 cm, o nasadzie sercowatej lub zaokrąglonej i wierzchołku tępo zaostrzonym; brzeg płytko i tępo karbowany lub karbowano-piłkowany (nigdy głęboko wcięty); powierzchnia ciemnozielona, matowa, o użyłkowaniu pierzastym wgłębionym od góry i wypukłym od spodu. Kwiaty wyrastają POJEDYNCZO (nie w okółkach!) w kątach górnych liści łodygowych, ustawione parami i skierowane w JEDNĄ STRONĘ — nie tworzą zwartego kłosa ani główki, lecz luźne, ulistnione grono jednostronne; to bardzo charakterystyczne. Korona dwuwargowa, rurkowato-hełmiasta, długości 10–20 mm, barwy niebieskofioletowej do modrej, z jaśniejszym, białawo nakrapianym gardłem; górna warga sklepiona w hełm, dolna szeroka, wygięta. Kielich dzwonkowaty, dwuwargowy, a na jego grzbietowej stronie osadzona jest charakterystyczna, wypukła, poprzeczna TARCZKA (łuskowaty wyrostek przypominający czapeczkę lub hełm), która po przekwitnieniu powiększa się i zamyka kielich jak wieczko — to cecha diagnostyczna nie do pomylenia z niczym innym w polskiej florze. Owoc: rozłupnia rozpadająca się na cztery brodawkowate, drobne rozłupki. Roślina jest bezwonna lub o słabym, nieprzyjemnym zapachu po roztarciu — w przeciwieństwie do większości aromatycznych jasnotowatych.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek rodzimy i dość pospolity na całym niżu, rzadszy w górach (sięga po regiel dolny). Rośnie wyłącznie na siedliskach wilgotnych i mokrych: na brzegach rzek, strumieni, jezior i stawów, w szuwarach, turzycowiskach, na wilgotnych łąkach i pastwiskach, w rowach melioracyjnych, olsach, łęgach i zaroślach wierzbowych, na wilgotnych polanach i w zabagnionych zagłębieniach. Często rośnie w towarzystwie krwawnicy, tojeści, wiązówki błotnej, przytulii błotnej i turzyc. Znosi okresowe zalanie. Wymaga stanowisk otwartych lub półcienistych.

Warunki

Rzadko uprawiana; nadaje się do sadzenia nad oczkami wodnymi i w ogrodach naturalistycznych o wilgotnym podłożu. Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba stale wilgotna do mokrej, żyzna, próchniczna, gliniasta lub torfowa; roślina bezwzględnie nie znosi przesuszenia. Odczyn od lekko kwaśnego do obojętnego, pH ok. 5,5–7,0. W pełni mrozoodporna (strefa 4 i niżej), zimuje kłączem, rozrasta się rozłogami i potrafi być ekspansywna na wilgotnym stanowisku. Nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych (spływy nawozów i pestycydów), z brzegów zbiorników przy zakładach przemysłowych i z terenów zalewowych poniżej oczyszczalni — roślina rośnie w miejscach, gdzie gromadzą się zanieczyszczenia spłukiwane z wodą. Nie eksploatować pojedynczych, małych stanowisk — populacje bywają lokalnie nieliczne.

Surowiec

ziele (Scutellariae galericulatae herba) — górne, kwitnące pędy. Surowiec o znaczeniu wyłącznie ludowym i regionalnym; nie posiada monografii farmakopealnej i nie jest przedmiotem obrotu aptecznego w Polsce. Nie mylić z surowcem tarczycy bajkalskiej (Scutellariae baicalensis radix — korzeń), który jest zupełnie innym surowcem o innym składzie.

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od lipca do sierpnia (kwitnie od czerwca do września), ścinane nożem lub sekatorem na wysokości 10–15 cm nad ziemią, tak by zebrać kwitnący szczyt pędu z liśćmi, a pozostawić dolną, zdrewniałą i bezwartościową część. Zbierać w słoneczny, suchy dzień, w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy — surowiec zebrany mokry czernieje przy suszeniu. Nie wyrywać z korzeniem i nie wykopywać kłączy — nie są surowcem, a roślina odbudowuje się z nich w kolejnym roku. Z jednego stanowiska pobierać najwyżej co trzecią–czwartą roślinę.

Skład chemiczny

Flawonoidy — główna grupa czynna: pochodne skutelareiny (skutelaryna i jej glikozydy), bajkaleina i bajkalina (w polskiej tarczycy w ilościach nieporównanie niższych niż w tarczycy bajkalskiej), wogonina, oraz pochodne apigeniny i luteoliny. Ponadto irydoidy (katalpol i pokrewne), garbniki (znacząca zawartość, odpowiadająca za działanie ściągające), gorycze, kwasy fenolowe (rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy), niewielkie ilości olejku eterycznego, sole mineralne. Skład polskiej tarczycy pospolitej jest zbadany fragmentarycznie i różni się jakościowo oraz — przede wszystkim — ILOŚCIOWO od dobrze przebadanej tarczycy bajkalskiej; nie należy przypisywać jej stężeń bajkaliny znanych z tamtego gatunku ani powoływać się na badania nad S. baicalensis. Nie podajemy procentowych zawartości — dane dla tego gatunku są niepewne.

Właściwości

• Działanie ludowo przypisywane: uspokajające i łagodnie przeciwlękowe (nervinum), przeciwskurczowe (spasmolyticum), ściągające (adstringens — dzięki garbnikom), lekko gorzkie i pobudzające trawienie, przeciwzapalne. W dawnym zielarstwie polskim i europejskim używana przy nadpobudliwości nerwowej, bezsenności, nerwicy serca, stanach napięcia i histerii, a zewnętrznie — jako środek ściągający na trudno gojące się rany i owrzodzenia. Flawonoidy tarczyc wykazują w badaniach in vitro powinowactwo do receptorów GABA, co dawałoby podstawę farmakologiczną działania uspokajającego, ale badania te dotyczą przede wszystkim S. lateriflora i S. baicalensis, a nie naszego gatunku — należy to jasno powiedzieć i nie ekstrapolować wyników. Uczciwa ocena: tarczyca pospolita jest surowcem drugorzędnym, o działaniu łagodnym i słabo udokumentowanym, ustępującym melisie, kozłkowi, chmielowi i męczennicy. Jej garbnikowe działanie ściągające jest jedyną cechą, którą można uznać za pewną.

Zastosowanie

Napar: 1 łyżka suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, ostatnią porcję na godzinę przed snem (uspokajająco). Kuracja: 2–4 tygodnie, potem przerwa. W mieszankach uspokajających tarczyca stanowi zwykle składnik uzupełniający (10–20% mieszanki), nie bazę — bazą powinny być melisa, kozłek, chmiel lub męczennica. Nalewka: 1 część suszonego ziela na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2–3 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsając; zażywać 20–30 kropli 2–3 razy dziennie. Zewnętrznie — mocniejszy napar (2–3 łyżki ziela na szklankę wrzątku) jako płukanka i okład na trudno gojące się rany, otarcia i stany zapalne skóry, dzięki garbnikom. Stosować z umiarem i przez ograniczony czas; brak danych o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania. Nie stosować u dzieci bez konsultacji. Nie stosować równolegle z lekami uspokajającymi i nasennymi.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C, rozłożone w cienkiej warstwie lub związane w luźne pęczki i zawieszone kwiatostanem w dół — surowiec jest delikatny i przy zbyt wysokiej temperaturze traci flawonoidy, a zbyt wolno suszony czernieje. Dobry susz zachowuje niebieskofioletową barwę kwiatów i zielony kolor liści; surowiec brunatny, poczerniały lub bezbarwny jest bezwartościowy. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Rozpoznanie w terenie i gatunki mylone: kluczową i niepodrabialną cechą jest TARCZKA na kielichu — poprzeczny, wypukły wyrostek na grzbiecie kielicha, wyraźnie widoczny zwłaszcza po przekwitnieniu, gdy kielich zamyka się jak puzderko z wieczkiem. Żadna inna polska jasnotowata jej nie ma. Tarczyca vs. jasnota i szanta: te mają kwiaty zebrane w OKÓŁKI wokół łodygi, tarczyca ma kwiaty pojedyncze w kątach liści i skierowane w jedną stronę. Tarczyca vs. karbieniec pospolity (rośnie na tych samych siedliskach!): karbieniec ma białe kwiaty w gęstych okółkach i liście głęboko wcinane. Tarczyca vs. bukwica i przelot: inne kształty kwiatostanu i inne siedliska. UWAGA na tarczycę oszczepowatą (S. hastifolia), która rośnie na siedliskach suchszych i ma liście strzałkowate u nasady — jest rzadsza i w niektórych regionach zagrożona, nie zbierać jej. Najważniejsza uwaga warsztatowa: NIE mieszać ani nie zastępować tarczycy pospolitej surowcem tarczycy bajkalskiej (korzeń, żółty, o zupełnie innym wyglądzie i innym działaniu, znanym z hepatotoksycznych doniesień przy preparatach) — to dwa różne surowce i dwie różne rośliny, mimo wspólnej nazwy rodzajowej.

Przeciwwskazania