Capsella bursa-pastoris
Pospolity chwast o sercowatych, spłaszczonych łuszczynkach, jeden z klasycznych surowców przeciwkrwotocznych polskiego zielarstwa.
Tasznik pospolity to niepozorny chwast, którego nazwa pochodzi od kształtu owocu — spłaszczonej, trójkątno-sercowatej łuszczynki przypominającej pasterską torbę. W ziołolecznictwie zajmuje mocną i dobrze ugruntowaną pozycję jako surowiec przeciwkrwotoczny: stosowany od wieków przy obfitych i przedłużających się krwawieniach miesiączkowych, krwawieniach macicznych, krwawieniach z nosa i z dróg moczowych. Jego działanie łączy się z obecnością amin biogennych, flawonoidów i garbników — a także, jak wykazano, z peptydami działającymi podobnie do oksytocyny, obkurczającymi mięśniówkę macicy. Ta sama cecha czyni go bezwzględnie przeciwwskazanym w ciąży. Rośnie dosłownie wszędzie: na trawnikach, w bruzdach chodników, na grządkach i przydrożach całej Polski, przez cały sezon.
Roślina jednoroczna lub ozima, wysokości 10–50 cm, o pokroju wzniesionym i skąpo rozgałęzionym w górnej części. Liście odziomkowe zebrane w PRZYZIEMNĄ ROZETĘ, długoogonkowe, zmienne w kształcie — od pierzastodzielnych i głęboko wcinanych (z trójkątnymi, skierowanymi ku nasadzie odcinkami, jak u mniszka) po prawie całobrzegie i ząbkowane; szarozielone, mniej lub bardziej owłosione włoskami prostymi i gwiazdkowatymi. Liście łodygowe skrętoległe, siedzące, lancetowate, o nasadzie STRZAŁKOWATEJ, obejmującej łodygę dwoma ostrymi uszkami — to ważna cecha diagnostyczna. Łodyga wzniesiona, obła, cienka, w dolnej części owłosiona, w górnej naga, zwykle pojedyncza lub rozgałęziona. Kwiatostan to GRONO — wydłużające się w miarę kwitnienia; kwiaty drobne, białe, czterokrotne (typowe dla kapustowatych: 4 płatki ustawione w krzyż, 4 działki, 6 pręcików), średnicy 2–3 mm, na cienkich szypułkach. Na jednym pędzie równocześnie widać kwiaty na szczycie i dojrzewające owoce niżej — bardzo charakterystyczny obraz. Owoc: spłaszczona, trójkątno-odwrotniesercowata ŁUSZCZYNKA długości 5–9 mm, wyraźnie wycięta na szczycie, osadzona na odstającej szypułce, o kształcie przypominającym pasterską sakwę lub serce odwrócone ostrym końcem w dół — cecha rozstrzygająca, nie do pomylenia. W łuszczynce liczne, drobne, żółtobrunatne nasiona. Korzeń palowy, cienki, biały. Roślina kwitnie i owocuje niemal cały rok, także w łagodne zimy.
Gatunek kosmopolityczny i w Polsce absolutnie pospolity — na całym obszarze kraju, od nizin po wysokie góry, jeden z najczęstszych chwastów w ogóle. Rośnie na polach uprawnych, w ogrodach, na grządkach, trawnikach, przydrożach, w szczelinach chodników i bruku, na nasypach, gruzowiskach, przychaciach, nieużytkach, wysypiskach, w rowach i na miedzach. Preferuje gleby uprawiane, zasobne w azot, w miejscach otwartych i słonecznych. Znosi deptanie i ubicie gleby. Jako archeofit towarzyszy człowiekowi od tysięcy lat.
Nie wymaga uprawy — sam rośnie tam, gdzie się go nie chce. Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego. Gleba dowolna, ale najbujniej rośnie na żyznej, próchnicznej, świeżej, zasobnej w azot; toleruje ubogie, zbite i suche podłoża, wtedy jednak jest karłowaty. Odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,5–7,5) — bardzo szeroka tolerancja. Całkowicie mrozoodporny; jako roślina ozima zimuje w postaci rozety i rusza z pierwszymi ciepłymi dniami, dając kilka pokoleń w sezonie. Gdzie NIE zbierać: bezwzględnie nie zbierać z poboczy dróg, chodników miejskich, torowisk, przydomowych trawników i skwerów opryskiwanych herbicydami, terenów przemysłowych i wysypisk — a właśnie tam rośnie najobficiej. Tasznik silnie kumuluje metale ciężkie (jest wręcz wykorzystywany jako roślina wskaźnikowa skażenia gleby cynkiem, ołowiem i kadmem) — to najważniejsze zastrzeżenie przy jego zbiorze. Zbieraj wyłącznie z ekologicznych ogrodów, czystych miedz, upraw bez oprysków i terenów z dala od dróg.
ziele (Bursae pastoris herba, dawniej Capsellae herba) — cała nadziemna część, najlepiej z rozetą, zbierana w fazie kwitnienia i początku owocowania. Surowiec ceniony, oficjalny w monografiach europejskich, powszechnie stosowany w mieszankach przeciwkrwotocznych.
Ziele — w pełni kwitnienia i na początku owocowania, gdy na pędzie są jednocześnie kwiaty i pierwsze dojrzałe łuszczynki (surowiec zawiera wtedy najwięcej związków czynnych). W Polsce oznacza to praktycznie od kwietnia do października, z dwoma szczytami: maj–czerwiec i wrzesień. Ścinać nożem lub sekatorem całą nadziemną część tuż nad ziemią, najlepiej z rozetą; roślina łatwo daje się wyrwać z korzeniem, ale korzeń nie jest surowcem i tylko brudzi zbiór. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy. Nie zbierać roślin przerośniętych, zdrewniałych, z rdzawymi plamami lub porażonych mączniakiem (bardzo częste u tasznika późnym latem — biały nalot na liściach), ani roślin całkowicie już przekwitłych, z samymi pustymi łuszczynkami. Przerabiać lub suszyć NATYCHMIAST — to surowiec, który psuje się szybciej niż większość ziół.
Aminy biogenne — cholina, acetylocholina, tyramina, histamina (odpowiadają za działanie na mięśniówkę i naczynia). Peptydy o działaniu oksytocynopodobnym, obkurczające mięśniówkę gładką macicy — to one stanowią podstawę farmakologiczną tradycyjnego zastosowania przeciwkrwotocznego. Flawonoidy: rutyna, diosmina, kwercetyna, luteolina i ich glikozydy — uszczelniają naczynia włosowate i zmniejszają ich przepuszczalność. Garbniki (działanie ściągające). Kwasy organiczne: fumarowy, bursynowy, jabłkowy, cytrynowy. Glukozynolaty (siarkowe związki typowe dla kapustowatych, m.in. synigryna) i pochodne izotiocyjanianów. Witamina K (istotna dla działania przeciwkrwotocznego!), witamina C, karotenoidy. Sole mineralne, zwłaszcza potasu; roślina łatwo kumuluje azotany i metale ciężkie. Skład jest zmienny i silnie zależny od siedliska oraz fazy rozwoju. UWAGA: surowiec traci aktywność podczas przechowywania szybciej niż większość ziół — po roku jest już mało wartościowy.
Napar: 1–2 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, przy obfitych miesiączkach zaczynając 2–3 dni przed spodziewanym krwawieniem i kontynuując przez czas jego trwania. Kuracja doraźna, nie ciągła. Napar ze świeżego ziela działa wyraźnie silniej niż z suszu — jeśli masz dostęp do świeżego tasznika, korzystaj z niego. Sok ze świeżego ziela: 1 łyżka 2–3 razy dziennie, rozcieńczona w wodzie — najsilniejsza forma. Nalewka: 1 część świeżego (lub 1 część suszonego) ziela na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2 tygodnie; zażywać 20–40 kropli 2–3 razy dziennie w niewielkiej ilości wody. W mieszankach przeciwkrwotocznych tasznik łączy się z zielem jemioły, krwawnikiem, zielem rdestu ostrogorzkiego i pokrzywą. Zewnętrznie: mocny napar (2–3 łyżki na szklankę) jako okłady na krwawiące rany, przemywanie, płukanka do ust przy krwawiących dziąsłach; przy krwawieniu z nosa — tampon z gazy nasączony naparem lub sokiem. Stosować doraźnie, nie dłużej niż 2–4 tygodnie bez przerwy.
Najważniejsza rzecz o tym surowcu: tasznik SZYBKO TRACI AKTYWNOŚĆ. Susz starszy niż rok jest praktycznie bezwartościowy — dlatego zbieraj świeżo, przerabiaj świeżo i odnawiaj zapas co sezon. To główny powód, dla którego wielu ziołolubców uważa tasznik za nieskuteczny: po prostu używają starego suszu. Suszyć NATYCHMIAST po zbiorze, rozłożony w cienkiej warstwie, w cieniu i silnym przewiewie, w temperaturze do 40 °C — surowiec jest soczysty i przy powolnym suszeniu czernieje, pleśnieje i traci aminy biogenne. Właściwie wysuszone ziele zachowuje szarozieloną barwę, jest kruche, łuszczynki nie osypują się w pył. Przechowywać maksymalnie 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Preferowana forma to nalewka lub sok ze świeżego ziela — one zachowują działanie znacznie lepiej niż susz. Rozpoznanie i gatunki mylone: rozstrzyga OWOC — trójkątno-sercowata, spłaszczona łuszczynka, wycięta na szczycie. Tasznik vs. tobołki polne (Thlaspi arvense): tobołki mają łuszczynkę OKRĄGŁĄ, szeroko oskrzydloną, znacznie większą (do 15 mm), a roślina pachnie nieprzyjemnie czosnkiem po roztarciu; oba są jadalne, ale to inne surowce. Tasznik vs. rzeżusznik i tobołki: sprawdź kształt owocu, nie liścia — liście tasznika są skrajnie zmienne i nie nadają się do rozpoznawania. Tasznik vs. mniszek: mniszek ma sok mleczny, głąbik bezlistny i koszyczek — tasznik ma ulistnioną łodygę, grono białych kwiatów i nie ma soku mlecznego. Rozeta bez kwiatów i owoców jest praktycznie nierozpoznawalna — zbieraj tylko rośliny kwitnące i owocujące. Sprawdź, czy nie ma białego nalotu mączniaka (bardzo częsty) i rdzawych plam — takie rośliny odrzuć. Młode rozety wiosenne są jadalne jako warzywo (do sałatek, zup), o lekko pieprznym, kapustnym smaku. Ostatnia i najważniejsza uwaga: tasznik rośnie głównie tam, gdzie zbierać go NIE WOLNO — na chodnikach, przy drogach, na skwerach. Kumuluje metale ciężkie jak mało która roślina.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.