Thlaspi arvense
Pospolity chwast polny o okrągłych, oskrzydlonych łuszczynkach; surowiec o marginalnym, głównie ludowym zastosowaniu.
Tobołki polne to jednoroczny chwast z rodziny kapustowatych, spotykany na każdym polu i ugorze w Polsce. W polskim ziołolecznictwie nie należą do surowców uznanych — nie są opisane w Farmakopei i nie wchodzą do apteczych mieszanek. Znaczenie mają przede wszystkim w medycynie ludowej i chińskiej, gdzie ziele bywało używane pomocniczo jako środek ściągający i moczopędny, oraz jako roślina jadalna: młode liście i nasiona o ostrym, czosnkowo-gorczycowym smaku. Roślina zawiera glukozynolany typowe dla kapustowatych, a rozgnieciona wydziela nieprzyjemny, czosnkowo-siarkowy zapach. Traktuj ją jako surowiec pomocniczy i kulinarny, nie jako lek.
Roślina jednoroczna wysokości 10–50 cm, naga, sinozielona, o nieprzyjemnym czosnkowym zapachu po roztarciu. Łodyga wzniesiona, kanciasto bruzdowana, zwykle nierozgałęziona lub rozgałęziająca się w górze. Liście łodygowe siedzące, podłużnie lancetowate, brzegiem grubo i nierówno ząbkowane, u nasady wyraźnie strzałkowate, obejmujące łodygę uszkami (cecha diagnostyczna); liście odziomkowe w rozecie, ogonkowe, odwrotnie jajowate, zwykle zanikające przed kwitnieniem. Kwiatostan to wydłużające się grono drobnych, białych kwiatów o czterech płatkach ustawionych w krzyż, typowych dla kapustowatych. Owocem jest bardzo charakterystyczna łuszczynka: silnie spłaszczona, okrągła lub szerokojajowata, o średnicy 10–15 mm, szeroko oskrzydlona na całym obwodzie i wycięta na szczycie w wyraźną, głęboką zatokę — wygląda jak monetka lub sakiewka; dojrzałe łuszczynki grzechoczą na wietrze. Nasiona ciemnobrunatne do czarnych, drobne, koncentrycznie pobrużdżone. Korzeń palowy, cienki, słabo rozwinięty.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po pogórze. Chwast upraw zbożowych, okopowych i rzepaku, rośnie także na ugorach, ścierniskach, przydrożach, w ogrodach, na wysypiskach, przychaciach i terenach ruderalnych. Preferuje gleby żyzne, próchniczne, świeże, zasobne w azot. Bardzo płodny — jedna roślina wydaje tysiące nasion, które zachowują zdolność kiełkowania w glebie przez wiele lat.
Stanowisko słoneczne. Gleba żyzna, gliniasta lub próchniczna, świeża, zasobna w azot, odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Roślina jednoroczna, wschodzi wiosną i jesienią (formy ozime zimują w rozecie), całkowicie mrozoodporna. Nie wymaga uprawy — jako chwast pojawia się sama. Kategorycznie nie zbierać z pól uprawnych opryskiwanych herbicydami (to główne miejsce jej występowania), z poboczy dróg i z ugorów przy zakładach przemysłowych — jako kapustowata silnie kumuluje azotany, siarkę i metale ciężkie, a przez to bywa wykorzystywana do fitoremediacji gleb skażonych cynkiem i kadmem.
ziele (Thlaspi arvensis herba) — surowiec nieoficynalny, o znaczeniu ludowym; nasiona wykorzystywane głównie jako przyprawa i surowiec olejarski (techniczny)
Ziele — od maja do czerwca, w pełni kwitnienia, przed zawiązaniem owoców (starsze rośliny twardnieją i nabierają nieprzyjemnego zapachu); ścinać nożem górne, młode części pędu w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy. Młode liście do celów kulinarnych — wczesną wiosną (marzec–kwiecień) z rozety, przed wybiciem pędu kwiatowego, później stają się gorzkie i ostre. Nasiona — w lipcu i sierpniu, gdy łuszczynki zbrunatnieją i zaczną grzechotać; ścinać całe pędy przed pełnym osypaniem, dosuszyć na płótnie i wymłócić.
Glukozynolany, głównie sinigryna, rozkładana przez mirozynazę do allilowego izotiocyjanianu — stąd ostry, gorczycowy smak i czosnkowy zapach rozgniecionego ziela. Ponadto flawonoidy, kwasy fenolowe, saponiny, garbniki, śluzy, witamina C, sole mineralne (roślina zasobna w siarkę). Nasiona zawierają kilkadziesiąt procent oleju tłuszczowego o wysokiej zawartości kwasu erukowego, przez co nie nadaje się on do spożycia i badany jest jako surowiec na biopaliwo.
Zastosowanie kulinarne: młode liście rozety na surowo do sałatek i twarożków, w małej ilości — mają ostry, chrzanowo-czosnkowy smak; starsze liście krótko zblanszować, co usuwa część goryczy i siarkowego zapachu. Rozdrobnione dojrzałe nasiona jako przyprawa o smaku gorczycy, do marynat i mieszanek korzennych. Zastosowanie ludowe (pomocnicze, nie jako terapia): napar z 1 łyżki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzony 10 minut pod przykryciem, pity 1–2 razy dziennie krótkotrwale. Nie stosować długotrwale i nie zastępować nim uznanych ziół moczopędnych (skrzyp, nawłoć, brzoza) ani ściągających (pięciornik, dąb), które mają lepiej udokumentowane działanie i przewidywalniejszy skład.
Ziele suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożone cienką warstwą — grubo ułożone szybko czernieje i zaparza się, nabierając kwaśno-siarkowego zapachu. Przechowywać do 12 miesięcy; surowiec z czasem traci ostrość, bo izotiocyjaniany są lotne. Dobry surowiec: zielony, z zachowanymi łuszczynkami, o wyczuwalnym po roztarciu ostrym zapachu; szary i bezwonny susz jest bezwartościowy. Rozpoznanie i pomyłki: tobołki mylone są z tasznikiem pospolitym (Capsella bursa-pastoris) — u tasznika łuszczynka jest trójkątno-sercowata, wcięta na szczycie i znacznie mniejsza, liście odziomkowe pierzastodzielne, a łodygowe strzałkowate; tasznik nie ma czosnkowego zapachu i to on, nie tobołki, jest surowcem zielarskim o działaniu przeciwkrwotocznym. Mylone bywają też z pieniążkiem (Microthlaspi perfoliatum), który ma łuszczynki mniejsze i liście silnie obejmujące łodygę. Uwaga praktyczna: nie zbierać ziela obok pól rzepaku i kapusty opryskiwanych przeciwko chwastom kapustowatym — tobołki są ich głównym celem.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.