Tojeść pospolita

Opis

Tojeść pospolita rośnie w całej Polsce nad wodami i na podmokłych łąkach, tworząc latem żółte kity kwiatów ponad szuwarem. Nie jest surowcem farmakopealnym i nie znajdziesz jej w aptecznych mieszankach, ale w medycynie ludowej ma ugruntowaną pozycję jako zioło ściągające: bogate w garbniki ziele stosowano przy biegunkach, krwawieniach i stanach zapalnych błon śluzowych. Działanie opiera się głównie na garbnikach i flawonoidach, więc profil jest zbliżony do pięciornika czy jeżyny, tyle że słabszy. Dawniej z ziela i kwiatów pozyskiwano też żółty barwnik do wełny, a suszonymi pędami odymiano izby, by wypłoszyć owady — stąd łacińskie miano rodzaju od Lysimachosa, „rozpędzającego walkę”.

Wygląd

Bylina wysokości 50–150 cm, tworząca kępy i rozłogi. Łodyga wzniesiona, sztywna, tępo czterokanciasta, miękko owłosiona, w górze rozgałęziona. Liście naprzeciwległe lub w okółkach po 3–4 (cecha diagnostyczna), krótkoogonkowe lub prawie siedzące, lancetowate do jajowatolancetowatych, całobrzegie, długości 5–12 cm, od spodu owłosione i gęsto usiane drobnymi, ciemnymi lub pomarańczowymi gruczołkami widocznymi pod światło. Kwiatostan to szczytowa, luźna, piramidalna wiecha (nie grono i nie baldach) złożona z kilku- lub kilkunastokwiatowych wierzchotek. Kwiaty żółte, o średnicy 1,5–2 cm, o pięciu jajowatych, rozpostartych płatkach zrosłych u nasady; działki kielicha wąskie, obrzeżone charakterystycznym pomarańczowoczerwonym, gruczołowatym brzegiem — najpewniejsza cecha rozpoznawcza gatunku. Pręcików pięć, zrośniętych nitkami w rurkę. Owoc to kulista torebka pękająca pięcioma klapami, z licznymi drobnymi nasionami. Organ podziemny: pełzające, rozgałęzione kłącze z rozłogami, dzięki którym roślina tworzy rozległe łany.

Gdzie rośnie

Pospolita w całej Polsce, od nizin po niższe partie gór. Rośnie na brzegach jezior, stawów, starorzeczy i wolno płynących rzek, w szuwarach i turzycowiskach, w olsach i łęgach, na podmokłych, żyznych łąkach, w rowach, na torfowiskach niskich i w wilgotnych zaroślach wierzbowych. Gatunek światłolubny do znoszącego półcień, wskaźnikowy dla siedlisk mokrych i żyznych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub torfowa, stale wilgotna do mokrej — roślina znosi okresowe zalewanie i płytką wodę. Odczyn od kwaśnego do obojętnego (pH 5,0–7,0). W pełni mrozoodporna (strefa 4), zimuje kłączem. W ogrodzie ekspansywna — rozłogi szybko opanowują brzeg oczka wodnego, warto ograniczać ją barierą. Nie zbierać z rowów melioracyjnych odbierających spływy z pól i ferm, ze zbiorników przy drogach i z terenów przemysłowych — siedliska wilgotne kumulują azotany, pozostałości środków ochrony roślin i metale ciężkie.

Surowiec

ziele (Lysimachiae herba) — surowiec nieoficynalny, o znaczeniu ludowym; zbierane w pełni kwitnienia

Termin zbioru

Ziele — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy zawartość garbników i flawonoidów jest najwyższa; ścinać sekatorem górne 20–30 cm pędu wraz z kwiatostanem, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem. Nie wyrywać roślin z kłączem — pozostawiony podziemny rozłóg odbuduje kępę. Zdrewniałych, dolnych części łodygi nie zbierać, bo są ubogie w związki czynne i utrudniają suszenie. Kłącza w praktyce ludowej nie używa się.

Skład chemiczny

Garbniki (przeważający składnik, decydujący o działaniu ściągającym), flawonoidy — pochodne kwercetyny, kemferolu i mirycetyny (rutyna, kwercytryna, hiperozyd), kwasy fenolowe, saponiny, śluzy, kwasy organiczne, niewielkie ilości olejku eterycznego, żółte barwniki flawonowe wykorzystywane dawniej w farbiarstwie, sole mineralne, krzemionka. Dokładne udziały procentowe są słabo zbadane i zmienne zależnie od siedliska i fazy wegetacji.

Właściwości

• Działanie przede wszystkim ściągające (adstringens) — garbniki wytrącają białka powierzchniowe błon śluzowych, tworząc warstwę ochronną, zmniejszając wysięk i podrażnienie. Stąd ludowe zastosowanie wewnętrzne przy biegunkach, nieżytach żołądka i jelit oraz przy skłonności do krwawień, a zewnętrzne — do płukanek przy stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i dziąseł, do przemywań przy trudno gojących się ranach, otarciach, owrzodzeniach i wysypkach oraz do nasiadówek przy hemoroidach. Flawonoidy wspierają uszczelnienie naczyń włosowatych i działają przeciwzapalnie. Dawniej surowiec uchodził też za przeciwkrwotoczny (stosowany przy obfitych miesiączkach i krwawieniach z nosa) — działanie to jest prawdopodobne, ale słabo udokumentowane. Nie jest to zioło pierwszego wyboru: przy biegunce i stanach zapalnych błon śluzowych pięciornik, dąb, jeżyna i borówka mają silniejsze i lepiej opisane działanie.

Zastosowanie

Napar wewnętrznie: 1 łyżka suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, odcedzić; pić po pół szklanki 2–3 razy dziennie, krótkotrwale — do ustąpienia biegunki, nie dłużej niż kilka dni. Odwar do płukanek i przemywań (mocniejszy): 2 łyżki ziela na szklankę wody, gotować 5 minut, odstawić na 15 minut pod przykryciem, odcedzić; płukać jamę ustną i gardło 3–4 razy dziennie lub przemywać skórę i przykładać kompresy. Nasiadówka przy hemoroidach: 3–4 łyżki ziela na litr wody, zagotować, naciągać 20 minut, wlać do miski z ciepłą wodą. Świeże, rozgniecione ziele przykładano ludowo na otarcia i ukąszenia owadów. Napar z ziela stosowany jest też jako naturalny żółty barwnik do wełny (z zaprawą ałunową). Nie stosować kuracji długotrwałych — garbniki w nadmiarze drażnią żołądek i utrudniają wchłanianie żelaza.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C, rozłożone cienką warstwą lub powiązane w małe pęczki zawieszone kwiatostanem w dół — grube warstwy zaparzają się i czernieją, a wilgotne łodygi pleśnieją od środka. Dobry surowiec zachowuje zieloną barwę liści i żółte kwiaty (zbrunatniały susz świadczy o przesuszeniu w słońcu lub zbyt wysokiej temperaturze), ma cierpki, ściągający smak i słaby zapach. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach, z dala od światła. Nie łączyć naparu z preparatami żelaza ani z lekami przyjmowanymi doustnie — garbniki wiążą alkaloidy, żelazo i wiele substancji leczniczych, obniżając ich wchłanianie; zachowaj co najmniej 2 godziny odstępu. Mieszanki: z pięciornikiem kurzym zielem i liściem borówki (biegunka), z szałwią i rumiankiem (płukanki na gardło i dziąsła), z krwawnikiem (krwawienia). Rozpoznanie i pomyłki: tojeść rozesłaną (L. nummularia) rozpoznasz natychmiast — jest płożąca, o okrągłych liściach i pojedynczych kwiatach; tojeść kropkowana (L. punctata, ogrodowa uciekinierka) ma kwiaty w gęstych okółkach wzdłuż łodygi, nie w szczytowej wiesze. Na wilgotnych łąkach tojeść bywa mylona z krwawnicą pospolitą i wierzbownicą — obie mają kwiaty purpurowe, więc pomyłka jest możliwa tylko przed kwitnieniem; wtedy rozstrzyga okółkowe ulistnienie i ciemne gruczołki na spodzie liścia.

Przeciwwskazania