Populus alba
Nadrzeczne drzewo o srebrzystobiałych spodach liści; kora i pąki to surowiec salicylanowy o działaniu przeciwzapalnym i moczopędnym.
Topola biała, zwana białodrzewem, rośnie w dolinach naszych dużych rzek i rozpoznasz ją z daleka po liściach, które przy każdym podmuchu wiatru błyskają śnieżnobiałym spodem. W ziołolecznictwie należy do surowców salicylanowych: jej kora i pąki zawierają salicynę i populinę — glikozydy przekształcane w organizmie do kwasu salicylowego, czyli działające podobnie do kory wierzby, tyle że łagodniej. Obok salicylanów surowiec dostarcza flawonoidów i garbników, co daje połączenie działania przeciwzapalnego, przeciwbólowego, przeciwgorączkowego i moczopędnego. Pąki topoli od wieków wchodzą w skład maści przeciwreumatycznych i przeciwhemoroidalnych — słynna unguentum populi. W polskim zielarstwie surowiec ten jest niedoceniony i stoi w cieniu wierzby oraz topoli czarnej.
Drzewo wysokości 20–35 m, o szerokiej, nieregularnej, rozłożystej koronie i grubym, często pochylonym pniu. Kora u młodych drzew i w górnej części pnia gładka, popielatobiała lub zielonkawobiała, z charakterystycznymi ciemnymi, romboidalnymi przetchlinkami układającymi się w rzędy — cecha diagnostyczna; u starych okazów u nasady pnia gruba, czarna, głęboko spękana w podłużne bruzdy, tak że jedno drzewo ma dwie zupełnie różne kory. Pędy młode i pąki gęsto pokryte białym, wełnistym kutnerem (nie lepkie i nie żywicowate — inaczej niż u topoli czarnej i osiki mieszańcowej). Liście dwojakiego typu: na pędach długopędowych i odroślach — 3–5-klapowe, klapowane niemal jak liść klonu, o brzegu grubo ząbkowanym; na pędach krótkich — jajowate lub okrągławe, zatokowo ząbkowane. Wszystkie od góry ciemnozielone, nagie i błyszczące, a od spodu pokryte gęstym, śnieżnobiałym, filcowatym kutnerem — to najpewniejsza cecha rozpoznawcza gatunku, widoczna z odległości, gdy wiatr odwraca blaszki. Ogonek liściowy obły lub słabo spłaszczony i owłosiony (u osiki silnie spłaszczony, dzięki czemu jej liście drżą). Roślina dwupienna. Kwiatostan to zwisający kotek pojawiający się przed rozwojem liści (marzec–kwiecień): kotki męskie grube, czerwonawe, żeńskie cieńsze, zielonkawe. Owoc to torebka pękająca dwiema klapami, z licznymi nasionami zaopatrzonymi w biały puch (topolowy „śnieg” w maju). System korzeniowy płytki i szeroko rozpostarty, obficie wydający odrosty korzeniowe — stąd wokół starego drzewa wyrasta gąszcz młodych pędów.
W Polsce gatunek rodzimy, ale nierównomiernie rozmieszczony: naturalnie występuje w dolinach dużych rzek — Wisły, Odry, Bugu, Warty — w łęgach nadrzecznych i wierzbowo-topolowych, na madach i terasach zalewowych. Poza doliną rzeczną sadzona jako drzewo przydrożne, parkowe, wiatrochronne i umacniające skarpy oraz nasypy; często dziczeje. Rzadka w górach. Znosi okresowe zalewy, zasolenie i zanieczyszczenie powietrza, dlatego chętnie sadzi się ją w miastach i na terenach poprzemysłowych.
Stanowisko słoneczne — drzewo skrajnie światłożądne, w cieniu nie rośnie. Gleba żyzna, mada rzeczna, piaszczysto-gliniasta, głęboka, świeża do wilgotnej, z wysokim poziomem wód gruntowych; toleruje zalewanie, okresową suszę i gleby zasolone. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0) — w przeciwieństwie do wielu drzew lubi wapń. W pełni mrozoodporna (strefa 3–4), odporna na wiatr i na zanieczyszczenia przemysłowe. Rośnie szybko, ale drewno ma miękkie i łamliwe, a system korzeniowy płytki i agresywny — nie sadzić blisko budynków, rur i chodników. Nie zbierać surowca z drzew przydrożnych, z alej miejskich, z terenów przemysłowych i z nasypów kolejowych — topola bywa świadomie sadzona na terenach skażonych właśnie dlatego, że silnie kumuluje metale ciężkie (jest wykorzystywana do fitoremediacji), a kora i pąki gromadzą też pyły i zanieczyszczenia powietrza. Zbierać wyłącznie z drzew rosnących w dolinach rzek z dala od dróg lub z drzew wyciętych przy pracach pielęgnacyjnych.
kora młodych gałęzi (Populi cortex), pąki liściowe (Populi gemma / Populi turiones); rzadziej liście (Populi folium). Surowiec pomocniczy, nieoficynalny w Polsce — w monografiach europejskich stosuje się głównie pąki topoli czarnej (Populus nigra), a topola biała bywa surowcem zamiennym o zbliżonym, choć zwykle uboższym w olejek profilu.
Pąki liściowe — wczesną wiosną, od lutego do początku kwietnia, przed rozwinięciem liści, gdy pąki są nabrzmiałe, ale jeszcze zamknięte i pokryte kutnerem (późniejsze, rozwijające się pąki tracą wartość); zbierać z młodych gałęzi, najlepiej z drzew świeżo ściętych lub przycinanych, obrywając palcami lub obcinając nożyczkami. Kora — wiosną, w marcu i kwietniu, w okresie ruszania soków, gdy łatwo odchodzi od drewna; zdejmować wyłącznie z gałęzi 2–4-letnich, o grubości 1–3 cm, świeżo ściętych — nigdy z pnia żywego drzewa i nigdy w pierścień wokół gałęzi, bo to zabija konar. Korę nacinać podłużnie i zdejmować pasami. Liście (surowiec pomocniczy) — od maja do lipca, młode, w pełni wykształcone, przed pożółknięciem.
Glikozydy fenolowe (salicylany): salicyna i populina (benzoilosalicyna), a także salikortyna, tremulacyna i tremuloidyna — po podaniu doustnym ulegają hydrolizie i utlenieniu do kwasu salicylowego, co odpowiada za działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. Ponadto flawonoidy (kwercetyna, kemferol, chryzyna, galangina, apigenina i ich glikozydy), kwasy fenolowe (kawowy, ferulowy, p-kumarowy) oraz ich estry, garbniki katechinowe, żywice i niewielkie ilości olejku eterycznego (w topoli białej istotnie mniejsze niż w topoli czarnej i balsamicznej, których pąki są lepkie i żywicowate). W korze dodatkowo garbniki i gorycze. Zawartość salicyny jest zmienna: zależy od gatunku, wieku gałęzi i pory zbioru, dlatego domowy surowiec ma zawsze nieokreśloną siłę działania.
Odwar z kory: 1 łyżka rozdrobnionej, wysuszonej kory na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić na 15 minut, odcedzić; pić po pół szklanki 2–3 razy dziennie po jedzeniu przy bólach reumatycznych, gorączce i przeziębieniu, przez kilka do kilkunastu dni. Napar z pąków: 1 łyżeczka rozdrobnionych pąków na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem; pić 2 razy dziennie po pół szklanki jako środek moczopędny i przeciwzapalny przy nieżytach dróg moczowych. Nalewka z pąków (1:5 na alkoholu 60–70%, macerowana 2–3 tygodnie w ciemnym miejscu, wstrząsana co kilka dni): 20–30 kropli w wodzie 2–3 razy dziennie, albo zewnętrznie do wcierania w bolące stawy i mięśnie. Maść topolowa: 1 część świeżych, rozdrobnionych pąków zalać 4–5 częściami smalcu lub oleju, ogrzewać bardzo powoli (nie smażyć!) przez 2–3 godziny w kąpieli wodnej, odstawić na dobę, ponownie podgrzać, przecedzić przez gazę i zestalić woskiem pszczelim; wcierać w bolące stawy, smarować hemoroidy, odparzenia i pęknięcia skóry. Nie stosować kuracji doustnej długotrwale — salicylany kumulują się i drażnią przewód pokarmowy.
Pąki suszyć bardzo ostrożnie: w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 30–35 °C, rozłożone cienką warstwą — w wyższej temperaturze tracą olejek i część glikozydów, a przy zbyt wolnym suszeniu w wilgoci pleśnieją i sklejają się w bryłę. Znacznie lepiej niż suszenie sprawdza się przerobienie świeżych pąków od razu na nalewkę lub macerat tłuszczowy — surowiec żywiczny źle znosi magazynowanie. Korę suszyć w temperaturze do 40–50 °C, rozłożoną luźno, do stanu, gdy łamie się z trzaskiem; dobrze wysuszona kora ma gorzkawo-cierpki smak i jest jasna od wewnątrz. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach: pąki do 12 miesięcy, korę do 2–3 lat. Kluczowa zasada zbioru kory: NIGDY nie zdzieraj kory z pnia żywego drzewa i nie okorowuj gałęzi w pierścień dookoła — to zabija drzewo lub konar; zbieraj wyłącznie z gałęzi już ściętych, z drzew przycinanych, złomów po wichurze i z wycinki. Mieszanki: kora topoli z korą wierzby i wiązówką błotną (bóle reumatyczne i gorączka), pąki z nawłocią i skrzypem (drogi moczowe), pąki topoli z propolisem i nagietkiem (maści na skórę). Rozpoznanie i pomyłki: (1) osika (Populus tremula) ma liście od spodu tylko nieznacznie owłosione, nigdy śnieżnobiałe, a ogonek silnie spłaszczony bocznie, przez co liście drżą — jej kora zawiera podobne salicylany i jest surowcem zamiennym; (2) topola szara (P. × canescens) to mieszaniec topoli białej z osiką — liście ma szarawo, nie białoowłosione, i pośrednie cechy; (3) topola czarna i mieszańce topoli euroamerykańskiej mają pąki lepkie, żywicowate i silnie balsamicznie pachnące, a liście trójkątne, nagie z obu stron — to one, a nie topola biała, są standardowym źródłem pąków w monografiach; jeśli masz wybór, zbieraj z topoli czarnej. Typowy błąd: zbieranie pąków z topól przydrożnych i miejskich — z drzewa sadzonego przy autostradzie otrzymasz surowiec obciążony metalami ciężkimi.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.