Populus nigra
Nadrzeczne drzewo o lepkich, żywicznych pąkach — surowcu bogatym w salicylany, podstawie tradycyjnej maści topolowej.
Topola czarna to potężne drzewo dolin rzecznych, dawniej pospolite nad Wisłą, dziś w formie czystej coraz rzadsze z powodu krzyżowania się z topolą kanadyjską. W ziołolecznictwie liczy się wyłącznie pąk liściowy — zbierany przed rozwinięciem, lepki od bursztynowej żywicy o balsamicznym, wyraźnym zapachu. Zawiera salicynę, populinę i olejek eteryczny, co daje mu działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe i odkażające drogi moczowe. Klasyczna maść topolowa (unguentum populi) to jeden z najstarszych preparatów na hemoroidy i pęknięcia skóry. Surowiec dostępny raz w roku, przez kilka tygodni przedwiośnia.
Drzewo dorastające do 30 m, o szerokiej, nieregularnej koronie i grubym, często zgrubiałym u nasady pniu z charakterystycznymi guzowatymi naroślami. Kora starych drzew ciemnoszara do czarniawej, głęboko, podłużnie spękana. Liście skrętoległe, trójkątno-romboidalne (deltoidalne), zaostrzone, o brzegu drobno i regularnie karbowano-piłkowanym, nasada szeroko klinowata bez gruczołków; ogonek długi, silnie bocznie spłaszczony — dlatego liście drżą na wietrze. Blaszka z obu stron zielona, naga, młode lepkie i pachnące. Kwiaty rozdzielnopłciowe, roślina dwupienna; kwiatostanem jest zwisający kotek — męskie z czerwonymi pylnikami, żeńskie zielonkawe. Owoc to torebka pękająca dwiema klapami, nasiona z długim białym puchem. Pąki podłużnie stożkowate, zaostrzone, do 2 cm, przylegające do pędu, brunatne, lśniące, silnie klejące i żywiczne. System korzeniowy płytki, silnie rozrastający się wszerz, z licznymi odrostami.
Gatunek dolin dużych rzek — łęgi nadrzeczne, kępy i wyspy wiślane, żwirowiska, wały przeciwpowodziowe, aleje i przydroża. Rozproszona w całej Polsce, najczęstsza w dolinach Wisły, Odry i Bugu. Czyste okazy topoli czarnej są dziś rzadkie; w krajobrazie dominują mieszańce z topolą kanadyjską (Populus × canadensis), których pąki także bywają zbierane. Często sadzona jako drzewo przydrożne i wiatrochronne.
Stanowisko w pełnym słońcu, gatunek światłożądny i szybko rosnący. Gleba żyzna, aluwialna, piaszczysto-gliniasta, świeża do mokrej, znosi okresowe zalewanie i wysoki poziom wód gruntowych. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,0–8,0). Pełna mrozoodporność w warunkach polskich. Nie zbierać pąków z drzew rosnących w pasach drogowych o dużym natężeniu ruchu, na terenach przemysłowych i w miastach — żywica pąków chłonie zanieczyszczenia i pyły, a lepka powierzchnia zatrzymuje je szczególnie skutecznie.
pąk liściowy (Populi gemma), pomocniczo kora (Populi cortex)
Pąki — od końca lutego do początku kwietnia, zależnie od przebiegu zimy: gdy pąk jest już nabrzmiały, lepki i intensywnie pachnący, ale łuski jeszcze szczelnie zwarte i liść się nie rozwija. Zbiór w suchy, ciepły dzień, w godzinach południowych, gdy żywica jest miękka i pachnie najmocniej. Zrywa się ręcznie z gałązek — najwygodniej z konarów świeżo ściętych podczas cięć pielęgnacyjnych albo z niskich odrostów pniowych. Pąki rozwinięte, zielone i suche są bezwartościowe. Kora — wiosną, z młodych gałęzi w okresie ruszania soków.
Glikozydy fenolowe: salicyna, populina (benzoilosalicyna), tremulacyna, salikortyna. Olejek eteryczny z seskwiterpenami (m.in. kariofilen, humulen, bisabolol) i cyneolem — odpowiada za balsamiczny zapach. Flawonoidy (chryzyna, galangina, pinocembryna, pinostrobina — te same, które trafiają do propolisu, gdyż pszczoły zbierają żywicę topolową). Kwasy fenolowe (kawowy, ferulowy, p-kumarowy) i ich estry, żywice, garbniki, woski.
Napar z pąków: 1 łyżeczka rozdrobnionych pąków na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie (dolegliwości reumatyczne, drogi moczowe). Nalewka: pąki zalać spirytusem 60–70%, macerować 3–4 tygodnie w cieple, wstrząsając; stosować rozcieńczoną do wcierań przy bólach mięśni i stawów oraz do pędzlowania dziąseł. Maść topolowa: świeże pąki (1 część) rozgnieść i zalać roztopionym smalcem lub olejem (4–5 części), grzać powoli 2–3 godziny w kąpieli wodnej bez zagotowania, odcedzić przez płótno; smarować hemoroidy, pęknięte pięty, popękane sutki, odleżyny. Olej macerowany z pąków — baza do balsamów i mydeł. Do napojów rzadko — surowiec ma silny, żywiczny smak i częściej używa się go zewnętrznie.
Pąki suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 30–35 °C i w bardzo cienkiej warstwie — w wyższej temperaturze ulatnia się olejek i topi żywica, a pąki zlepiają się w bryły. Częsty błąd: suszenie na słońcu lub w suszarce do owoców na 50 °C — surowiec traci zapach i wartość. Wielu zielarzy w ogóle nie suszy pąków, lecz od razu przerabia je na świeżo (nalewka, macerat olejowy), i to jest metoda najlepsza. Dobry surowiec: pąki lśniące, brunatnożółte, przy rozgnieceniu klejące, o silnym balsamiczno-żywicznym zapachu; martwy, matowy, kruszący się pąk jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych słoikach, chłodno, do 12 miesięcy. Topola czarna miesza się w naturze z topolą kanadyjską i mieszańcami — praktycznie pąki mieszańców też są zbierane i mają podobny skład, ale najlepiej pachną pąki typowej sokory. Nie mylić z pąkami topoli osiki (mniejsze, słabo lepkie, wełniste) i topoli białej (silnie białofilcowate, mało żywicy) — te są znacznie uboższe. Nie zbierać wszystkich pąków z jednej gałęzi. Sok żywiczny plami ręce i narzędzia na brązowo — schodzi spirytusem lub olejem, nie wodą.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.