Populus tremula
Pionierskie drzewo o wiecznie drżących liściach; kora i pąki dostarczają salicyny o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym.
Osika to najbardziej rozpowszechniona polska topola — pionier zrębów, nieużytków i skrajów lasu, rozmnażająca się głównie odroślami korzeniowymi, przez co tworzy całe klony. Jej liście na długich, spłaszczonych ogonkach drżą przy najlżejszym powiewie, co dało jej nazwę i miejsce w przysłowiach. W ziołolecznictwie wykorzystuje się korę i pąki, bogate w salicynę, populinę i tremulacynę — surowiec o profilu zbliżonym do wierzby, tradycyjnie stosowany przy bólach reumatycznych, gorączce i dolegliwościach dróg moczowych. W lecznictwie europejskim wyciąg z kory osiki bywa łączony z korzeniem jesionu i wiązówką w preparatach przeciwreumatycznych. Surowiec pozyskiwany ubocznie przy pracach leśnych.
Drzewo do 20–25 m, o luźnej, nieregularnej, ażurowej koronie i smukłym pniu. Kora młodych drzew gładka, zielonoszara do oliwkowej, z charakterystycznymi rombowatymi przetchlinkami układającymi się w poziome rządki; u starych okazów u nasady ciemnieje i pęka podłużnie. Liście skrętoległe, na pędach krótkopędowych okrągławe do szeroko jajowatych, o brzegu grubo i nieregularnie karbowanym (falisto-zatokowym), z tępym wierzchołkiem; ogonek długi, silnie spłaszczony w płaszczyźnie prostopadłej do blaszki — stąd nieustanne drżenie liści. Liście odrostów korzeniowych są zupełnie inne: duże, sercowate, ostro zakończone i miękko owłosione, co bywa źródłem pomyłek. Blaszka od spodu sinozielona. Roślina dwupienna, kwiatostanem jest gruby, zwisający, puszysty kotek pojawiający się przed liśćmi — męski szaroczerwony, żeński zielonkawy. Owoc to drobna torebka, nasiona z białym puchem. Pąki jajowate, zaostrzone, brunatne, lekko lepkie lub prawie suche, słabo pachnące. Korzenie płytkie, daleko rozpełzające się, wypuszczające liczne odrosty.
Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Typowy pionier — zajmuje zręby, poręby, pożarzyska, nieużytki, skraje lasów, przydroża, groble, brzegi rowów i ugory. Wchodzi w skład borów mieszanych i lasów liściastych jako domieszka. Tworzy jednorodne kępy odroślowe, często wielohektarowe. Ustępuje z czasem przed gatunkami cienioznośnymi.
Stanowisko słoneczne, gatunek skrajnie światłożądny — w cieniu ginie. Gleba o szerokiej tolerancji: od piasków po gliny, świeża do wilgotnej, znosi też gleby ubogie i zdegradowane. Odczyn kwaśny do obojętnego (pH 4,5–7,0). Pełna mrozoodporność, wytrzymuje mrozy w całej Polsce. Rośnie bardzo szybko, ale jest krótkowieczna (60–100 lat) i podatna na zgnilizny. Nie zbierać kory z drzew rosnących przy drogach, w pasach zieleni miejskiej i na terenach poprzemysłowych; nie zbierać też z drzew chorych, z hubami i objawami zgnilizny — kora takich osik jest zaatakowana przez grzyby.
kora (Populi tremulae cortex), pąk liściowy (Populi tremulae gemma), pomocniczo liść
Kora — wiosną (kwiecień–maj), w okresie ruszania soków, gdy łatwo odchodzi od drewna; wyłącznie z młodych, 2–5-letnich gałęzi i pędów odroślowych ściętych podczas trzebieży lub cięć, nigdy przez obrączkowanie żywego pnia (zabija drzewo). Korę zdejmuje się nożem w podłużnych pasach, natychmiast po ścięciu gałęzi. Pąki — od końca lutego do początku kwietnia, przed rozwinięciem liści, gdy są nabrzmiałe i lekko klejące. Liście — maj–czerwiec, młode i w pełni wyrośnięte, w suchy dzień po obeschnięciu rosy.
Glikozydy fenolowe (salicylowe): salicyna, populina, tremulacyna, salikortyna — to one odpowiadają za działanie przeciwzapalne. Garbniki katechinowe i galusowe. Flawonoidy (pochodne kwercetyny, chryzyna, pinocembryna). Kwasy fenolowe: kawowy, ferulowy, p-kumarowy, benzoesowy. Olejek eteryczny w pąkach (mniej obfity i mniej balsamiczny niż u topoli czarnej), żywice, woski, gorycze.
Odwar z kory: 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić; pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przy bólach reumatycznych i stanach gorączkowych. Napar z pąków: 1 łyżeczka na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie. Nalewka z kory lub pąków: surowiec zalać spirytusem 50–60%, macerować 3–4 tygodnie, odcedzić; do wcierań przy bólach mięśni i stawów oraz doustnie po rozcieńczeniu wodą. Kąpiel/okład: mocny odwar z kory (2 garście na litr wody, gotować 15 minut) do przemywań, nasiadówek i okładów na hemoroidy i trudno gojące się rany. Kora osiki dobrze łączy się z korą wierzby, wiązówką błotną i czarnym bzem w mieszankach przeciwgorączkowych i przeciwreumatycznych. Stosować kuracyjnie, przez 2–4 tygodnie, nie na stałe.
Korę suszyć w cieniu i przewiewie lub w suszarce w temperaturze do 40–45 °C, rozłożoną luźno, wewnętrzną stroną do góry; dobrze wysuszona łamie się z trzaskiem i ma gorzko-ściągający smak. Pąki suszyć w niskiej temperaturze (do 30–35 °C) albo przerabiać na świeżo — w cieple tracą olejek i zlepiają się. Surowiec przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 2 lat (kora) i 12 miesięcy (pąki). Dobra kora osiki jest cienka, gładka, zielonawoszara od zewnątrz i jasna od wewnątrz, bez plam pleśni i bez zapachu stęchlizny; kora gruba, spękana, z pnia starego drzewa jest uboga w salicynę i ma mało wartości. Osikę bardzo łatwo rozpoznać po drżących liściach — ale uwaga na pułapkę: liście odrostów korzeniowych są duże, sercowate i owłosione i wyglądają zupełnie inaczej niż liście z korony, przez co bywają brane za topolę czarną lub białą. Rozstrzyga zawsze spłaszczony ogonek i rombowate przetchlinki na młodej korze. W ziołolecznictwie kora osiki jest tańszym i równorzędnym zamiennikiem kory wierzby — profil działania jest niemal identyczny, choć zawartość salicyny bywa niższa i bardziej zmienna, dlatego lepiej stosować ją w mieszankach niż samodzielnie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.