Sphagnum magellanicum
Czerwono nabiegły torfowiec kopuł torfowisk wysokich, główny budowniczy torfu i klasyczny surowiec opatrunkowy dawnego zielarstwa.
Torfowiec magellański to najbardziej rzucający się w oczy z polskich torfowców — jego darnie na otwartej kopule torfowiska wybarwiają się na intensywną czerwień, purpurę lub wino. Jest głównym torfotwórcą torfowisk wysokich: to z jego obumarłych łodyżek powstają metry złóż torfu sfagnowego. W zielarstwie ma to samo znaczenie co inne torfowce — jest surowcem wyłącznie zewnętrznym, opatrunkowym, cenionym za chłonność i naturalne zakwaszanie środowiska rany. W Polsce podlega ochronie częściowej, a siedliska, na których rośnie, należą do najbardziej zagrożonych w kraju.
Mech tworzący rozległe, gęste, poduchowate kobierce, w pełnym słońcu wybarwione na czerwono, purpurowo lub ciemnowiśniowo, w cieniu bladozielone do brunatnożółtych — czerwony pigment jest cechą rozpoznawczą i nie występuje u torfowca błotnego. Łodyżka gruba, sztywna, długości 10–25 cm, bez korzeni, przyrastająca wierzchołkiem i obumierająca u podstawy. Gałązki zebrane w pęczki: odstające i zwisające, ściśle przylegające do łodygi. Główka wierzchołkowa duża, zbita, tępo zaokrąglona, często wyraźnie ciemniej wybarwiona. Listki gałązkowe szerokojajowate, mocno wklęsłe, łódeczkowate, na szczycie zakapturzone. Cecha diagnostyczna widoczna dopiero w przekroju listka pod mikroskopem: komórki zielone (chlorocyty) są całkowicie zamknięte wewnątrz listka przez otaczające je hialocyty i nie dochodzą do żadnej z powierzchni — u większości pozostałych torfowców chlorocyt dotyka przynajmniej jednej strony. Listek łodygowy duży, języczkowaty, tępy. Zarodnie kuliste, ciemnobrunatne, na jasnym pseudopodium, otwierające się wieczkiem z odrzuceniem pokrywki.
Gatunek rozproszony w całej Polsce, ale wyraźnie związany z torfowiskami wysokimi i przejściowymi — najliczniej na Pomorzu, Warmii i Mazurach, w Wielkopolsce, w Karpatach i Sudetach oraz na torfowiskach Puszczy Białowieskiej i Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Rośnie na otwartych kopułach torfowisk, w mszarach, na kępach i w brzeżnych partiach mokradeł, w borach bagiennych z sosną i brzozą omszoną, często razem z żurawiną, bagnem zwyczajnym, wełnianką i rosiczkami. Jest to gatunek siedlisk ombrotroficznych — zasilanych wyłącznie wodą deszczową, skrajnie ubogich i kwaśnych. Wskaźnik dobrze zachowanego, nieodwodnionego torfowiska.
Stanowisko pełnosłoneczne lub słabo ocienione, stale mokre. Podłoże torfowe, skrajnie ubogie, pozbawione wapnia i azotu, o odczynie silnie kwaśnym (pH ok. 3,5–4,5). Wymaga wysokiego, stabilnego poziomu wody; osuszenie lub eutrofizacja siedliska eliminuje gatunek w ciągu kilku sezonów. Nawożenie i dopływ azotu (także z powietrza) niszczą go pośrednio, bo pozwalają zarosnąć torfowisku trawom i krzewom. Całkowicie mrozoodporny — znosi zamarzanie darni na wylot. Nie zbierać z rezerwatów, obszarów Natura 2000, użytków ekologicznych i torfowisk objętych ochroną — czyli praktycznie z większości stanowisk w Polsce. Ze względu na ochronę częściową i degradację siedlisk gatunek nie nadaje się do pozyskiwania z natury; do celów praktycznych używaj torfowca z legalnych źródeł ogrodniczych.
ulistnione łodyżki (darń mchu) — surowiec opatrunkowy i chłonny do użytku wyłącznie zewnętrznego. Nie jest to surowiec do stosowania wewnętrznego; roślina nie ma zastosowania w naparach ani nalewkach.
Darń — od maja do września, w suchą, ciepłą pogodę, gdy surowiec da się szybko wysuszyć. Zbiera się wyłącznie żywe wierzchołki (5–10 cm), bez naruszania darni i podłoża, nigdy do gołego torfu. Bezpośrednio po zbiorze surowiec należy odsączyć, przebrać z igliwia, liści żurawiny, wełnianki i turzyc oraz usunąć obumarłe, brunatne części łodyżek, po czym rozłożyć cienką warstwą. Po deszczu i w okresie roztopów zbiór jest bezcelowy — nasiąknięty mech zaparza się i pleśnieje zanim wyschnie.
Ściany komórkowe zbudowane z polisacharydów specyficznych dla rodzaju Sphagnum, przede wszystkim ze sphagnanu (kwasu sfagnowego) — polimeru o silnych zdolnościach wymiany kationów, który wychwytuje jony wapnia, magnezu i metali, uwalniając w zamian jony wodorowe i zakwaszając otoczenie. Ponadto polifenole (sfagnol i związki pokrewne o charakterze fenolowym), kwasy uronowe, substancje ligninopodobne. Brak alkaloidów, olejków eterycznych i klasycznych glikozydów. Skład mineralny odzwierciedla skrajnie ubogą chemię wód opadowych — surowiec jest bardzo ubogi w składniki odżywcze, co samo w sobie ogranicza rozwój bakterii.
Wyłącznie zewnętrznie. Opatrunek chłonny: wysuszony, dokładnie przebrany mech zamyka się w przewiewnym woreczku z gazy, wyjaławia (najlepiej parą), a następnie przykłada na sączącą ranę jako warstwę chłonną. Bezwzględnie nie stosować mchu zebranego w terenie bez wyjałowienia — świeży surowiec zawiera zarodniki grzybów glebowych, w tym Sporothrix, oraz bakterie. W praktyce domowej torfowiec magellański wykorzystuje się przede wszystkim jako materiał chłonny i higieniczny, nie jako lek. Nie sporządza się z niego naparów, odwarów, nalewek ani maceratów; nie ma zastosowania wewnętrznego i nie należy go w takiej formie stosować. Ze względu na status ochronny i zagrożenie siedlisk zaleca się korzystanie z surowca z upraw, a nie ze stanowisk naturalnych.
Suszenie: luźno, cienką warstwą, w przewiewie i cieniu albo w suszarni do 40 °C. Ubity, gruby pokład zaparza się i czernieje. Dobrze wysuszony torfowiec jest bardzo lekki, sprężysty, po zgnieceniu wraca do kształtu; czerwone wybarwienie po wysuszeniu blaknie do brązowawego lub różowawego — to normalne i nie świadczy o złej jakości. Surowiec stęchły, zbity, szarozielony i pylący pleśnią nadaje się wyłącznie do wyrzucenia. Przechowywać w papierze lub płótnie, nigdy w folii. Rozpoznanie w terenie: czerwony lub purpurowy kolor darni na otwartym torfowisku plus grube, sztywne łodyżki i tępa, zbita główka. W cieniu, gdy pigment nie powstaje, gatunek jest praktycznie nie do odróżnienia od torfowca błotnego bez mikroskopu — rozstrzyga przekrój listka gałązkowego, w którym chlorocyty są w pełni otoczone hialocytami. Warto pamiętać, że pod nazwą Sphagnum magellanicum kryje się w Europie kompleks gatunków (m.in. S. medium, S. divinum) — dla zastosowań opatrunkowych nie ma to znaczenia praktycznego. Wszystkie torfowce w Polsce są objęte ochroną częściową.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.