Torfowiec nastroszony

Opis

Torfowiec nastroszony to najłatwiejszy do rozpoznania z polskich torfowców — jego listki odginają się nagle na zewnątrz, przez co darń wygląda jak najeżona i szorstka w dotyku. W odróżnieniu od torfowców kopuł torfowisk wysokich lubi siedliska cieniste i wyraźnie żyźniejsze: olsy, łęgi, źródliska. W zielarstwie ma to samo, ograniczone i wyłącznie zewnętrzne zastosowanie co pozostałe torfowce — jest surowcem opatrunkowym i chłonnym, docenianym za zdolność wiązania płynów i zakwaszania środowiska rany. Objęty w Polsce ochroną częściową, podobnie jak wszystkie gatunki z rodzaju Sphagnum.

Wygląd

Mech tworzący luźne, wysokie, jasno- lub żółtozielone darnie, nigdy czerwono nabiegłe. Łodyżka wzniesiona, dość smukła, długości 10–20 cm, pozbawiona korzeni, w dolnej części brunatniejąca i obumierająca. Cecha diagnostyczna, widoczna gołym okiem i wyczuwalna dłonią: listki gałązkowe są w dolnej połowie przylegające, a następnie odginają się gwałtownie niemal pod kątem prostym na zewnątrz, przez co gałązki wyglądają jak najeżone, a darń jest szorstka i kolczasta w dotyku — żaden inny pospolity torfowiec Polski nie ma tak wyraźnie odstających listków (podobnie, ale słabiej, zachowuje się torfowiec obły, Sphagnum teres). Główka wierzchołkowa duża, wyraźnie nastroszona, często z ciemniejszym „oczkiem” w środku. Listek łodygowy duży, języczkowato-łopatkowaty, tępy i wystrzępiony na szczycie. Pod lupą widoczna typowa dla torfowców siateczka: duże, puste, przezroczyste hialocyty z porami i włóknami spiralnymi, przeplecione wąskimi komórkami zielonymi. Zarodnie kuliste, brunatne, na jasnym pseudopodium.

Gdzie rośnie

Gatunek częsty w całej Polsce, od nizin po góry, choć rzadziej spotykany na typowych kopułach torfowisk wysokich. Rośnie w olsach i łęgach olszowych, w wilgotnych lasach liściastych i mieszanych, na obrzeżach źródlisk, w zabagnionych zagłębieniach śródleśnych, przy strumieniach, w rowach i na przejściowych torfowiskach zasilanych wodą gruntową. To torfowiec siedlisk minerotroficznych — czyli takich, do których dopływa woda z gleby, nie tylko deszczówka. Wskazuje na wilgotność i umiarkowaną żyzność podłoża, często rośnie w towarzystwie pokrzywy, czartawy i turzyc leśnych.

Warunki

Stanowisko cieniste i półcieniste, stale wilgotne, osłonięte od słońca. Podłoże organiczne, torfowo-mułowe lub próchniczne, umiarkowanie żyzne, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH ok. 4,5–6,0) — spośród torfowców jest to gatunek najbardziej znoszący żyzność i wyższe pH, dlatego często zajmuje siedliska, na których pozostałe torfowce nie wytrzymują. Wymaga stałego uwodnienia; przesuszenie eliminuje darń. Pełna mrozoodporność. Nie zbierać w rezerwatach, użytkach ekologicznych i rezerwatach źródliskowych, a także w rowach melioracyjnych przy polach, drogach i zabudowaniach — mech działa jak filtr jonowymienny i kumuluje metale ciężkie oraz azotany z przepływającej wody. Gatunek objęty ochroną częściową: pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych wymaga zezwolenia.

Surowiec

ulistnione łodyżki (darń mchu) — surowiec chłonny i opatrunkowy, wyłącznie do stosowania zewnętrznego. Torfowiec nie jest surowcem do stosowania wewnętrznego i nie sporządza się z niego przetworów doustnych.

Termin zbioru

Darń — od maja do września, w ciepłą i suchą pogodę, gdy surowiec można szybko wysuszyć. Zbiera się wyłącznie żywe, jasne wierzchołki łodyżek (5–10 cm), nożycami lub ręcznie, punktowo i z rozproszonych miejsc, bez wyrywania darni z podłożem. Zebrany mech od razu odsączyć, przebrać ze ściółki, liści olszy, igliwia i owadów oraz odciąć brunatne, obumarłe końce, po czym rozłożyć cienką warstwą. W olsach mech bywa zamulony — taki surowiec trzeba wypłukać czystą wodą albo w ogóle odrzucić. Po opadach zbiór jest bezcelowy.

Skład chemiczny

Ściany komórkowe zbudowane z polisacharydów typowych dla rodzaju Sphagnum, przede wszystkim ze sphagnanu (kwasu sfagnowego) — polimeru pektynowego o silnych właściwościach wymiany kationów, zakwaszającego otoczenie. Ponadto polifenole (sfagnol i pochodne), kwasy uronowe, substancje ligninopodobne. Brak alkaloidów, olejków eterycznych i glikozydów o znaczeniu farmakologicznym. Ze względu na siedliska żyźniejsze i zasilane wodą gruntową surowiec z tego gatunku bywa bogatszy w składniki mineralne i bardziej zanieczyszczony niż mech z torfowisk wysokich — co ma znaczenie przy ocenie jakości.

Właściwości

• Działanie fizykochemiczne: chłonne, zakwaszające i bakteriostatyczne, tak jak u pozostałych torfowców. Puste hialocyty magazynują wielokrotność suchej masy w płynie i zatrzymują go pod uciskiem opatrunku, dzięki czemu surowiec sprawdza się przy ranach i owrzodzeniach silnie sączących. Sphagnan wiąże kationy i uwalnia jony wodorowe, obniżając pH w miejscu przyłożenia — środowisko kwaśne hamuje rozwój większości bakterii ropotwórczych. Polifenole działają dodatkowo bakteriostatycznie. Surowiec jest lekki, sprężysty, nie przywiera do rany i pochłania nieprzyjemne zapachy. Ze względu na szorstką strukturę darń tego gatunku jest mniej „watowata” niż torfowca błotnego i wymaga staranniejszego rozdrobnienia przed użyciem na opatrunek.

Zastosowanie

Wyłącznie zewnętrznie. Opatrunek chłonny: wysuszony i przebrany mech rozdrabnia się, zamyka w przewiewnym woreczku z gazy, wyjaławia (para lub wygrzewanie) i przykłada na sączące rany, owrzodzenia oraz odparzenia jako warstwę chłonną. Nie stosować na ranę mchu prosto z lasu — surowiec niewyjałowiony zawiera zarodniki grzybów glebowych (m.in. Sporothrix) i bakterie. Ze względu na siedliska (olsy, rowy, źródliska) surowiec z tego gatunku jest z natury bardziej zanieczyszczony niż torfowce z otwartych torfowisk i wymaga staranniejszego oczyszczenia. W praktyce domowej stosowany raczej jako materiał chłonny i higieniczny niż jako lek. Nie przyrządza się z niego naparów, odwarów ani nalewek — nie ma zastosowania wewnętrznego i nie należy go tak używać.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: cienką, luźną warstwą, w cieniu i przewiewie lub w suszarni do 40 °C. Gruba warstwa zaparza się i czernieje. Dobrze wysuszony torfowiec jest lekki, sprężysty i jasny; szarobrunatny, zbity i pachnący stęchlizną trzeba wyrzucić. Przechowywać w papierze lub płótnie, nigdy w folii — mech błyskawicznie chłonie wilgoć z powietrza. Rozpoznanie: to jedyny pospolity polski torfowiec, który jest wyraźnie szorstki w dotyku — wystarczy przesunąć dłonią po darni. Listki odstają niemal pod kątem prostym, główka wygląda na najeżoną. Najczęściej mylony z torfowcem obłym (Sphagnum teres), u którego listki odginają się znacznie słabiej i tylko w główce, oraz — z daleka — z torfowcem błotnym, który ma listki przylegające i gładką, „pękatą” darń. Gatunek ten, jako związany z żyźniejszymi siedliskami, częściej niż inne torfowce bywa zamulony i zanieczyszczony — do celów opatrunkowych lepszy jest surowiec z czystych, ubogich mokradeł lub z upraw. Pamiętaj o ochronie częściowej wszystkich torfowców w Polsce.

Przeciwwskazania