Trędownik bulwiasty

Opis

Trędownik bulwiasty to roślina o złej sławie i mocnym zapachu — cała jest gorzka, przykro pachnąca i uznawana za silnie działającą. Nazwa rodzajowa i polska wywodzą się od skrofulozy (gruźlicy węzłów chłonnych), którą dawną medycyna próbowała nim leczyć, kierując się podobieństwem bulwkowatych zgrubień kłącza do powiększonych węzłów. Zawiera glikozydy irydoidowe (harpagozyd — ten sam, który stanowi o wartości hakorośli), saponiny, flawonoidy i związki kardioaktywne, dlatego jego wewnętrzne stosowanie jest dziś odradzane, a surowiec występuje wyłącznie w preparatach aptecznych i homeopatycznych. W praktyce zielarskiej trędownik bywa używany zewnętrznie — na trudno gojące się rany, wypryski i powiększone węzły chłonne. To roślina, którą warto umieć rozpoznać, ale której nie należy stosować samodzielnie.

Wygląd

Bylina o wysokości 50–120 cm, o sztywnym, wyprostowanym pokroju. Łodyga wzniesiona, nierozgałęziona w dolnej części, wyraźnie czterokanciasta, ale BEZ skrzydełek na krawędziach (kanty ostre, nagie) — to najważniejsza cecha odróżniająca od trędownika skrzydlatego. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, jajowate do jajowato-lancetowatych, zaostrzone, o nasadzie sercowatej lub uciętej, brzegu ostro i podwójnie piłkowanym, użyłkowanie pierzaste, wyraźne; blaszka ciemnozielona, naga, bez skrzydełek na ogonku. Kwiatostanem jest luźna, wiechowato rozgałęziona wierzchotka na szczycie łodygi, o gruczołowato owłosionych szypułkach. Kwiaty drobne (6–9 mm), dzbanuszkowate, o zrosłopłatkowej koronie, dwuwargowe, z zewnątrz zielonkawe, wewnątrz i na brzegu ciemnobrunatne do purpurowoczekoladowych, o zaokrąglonych działkach kielicha obrzeżonych bardzo wąską, ledwo widoczną błoniastą obwódką; zapylane przez osy. Owoc to jajowata, zaostrzona torebka pękająca dwiema klapami, z licznymi drobnymi nasionami. Organ podziemny: krótkie, poziome, mięsiste kłącze z charakterystycznymi bulwkowatymi zgrubieniami (guzkami) — stąd nazwa. Cała roślina po roztarciu wydziela nieprzyjemny, mdląco-cuchnący zapach.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, od nizin po regiel dolny. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych i mieszanych, w łęgach i olsach, w zaroślach, na brzegach strumieni i rowów, w zrębach, na przydrożach leśnych, przy murach, na siedliskach ruderalnych i żyznych, zwłaszcza tam, gdzie gleba jest wilgotna i zasobna w azot. Częsty w cienistych, żyznych miejscach ludzkiej działalności — przy zabudowaniach, kompostownikach, na brzegach lasu.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego; źle znosi pełne słońce z suszą. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta, wilgotna, zasobna w azot i związki wapnia. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Pełna mrozoodporność. Rozmnaża się z nasion i przez podział kłącza. Nie zbierać z siedlisk ruderalnych przy drogach, wysypiskach i terenach przemysłowych — roślina rosnąca na azotowych, zanieczyszczonych podłożach kumuluje azotany i metale ciężkie. Nie zbierać w ogóle, jeśli nie ma się pewności co do oznaczenia — surowiec jest silnie działający.

Surowiec

ziele (Scrophulariae herba), kłącze z bulwkami (Scrophulariae rhizoma) — surowiec silnie działający, nie do samodzielnego stosowania wewnętrznego

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia, w suchy dzień po obeschnięciu rosy; ścinać górne, kwitnące części pędów. Kłącze z bulwkami — jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu wegetacji, gdy gromadzi najwięcej związków czynnych, lub bardzo wczesną wiosną przed ruszeniem pędów; wykopać, oczyścić z ziemi i drobnych korzeni. Zbiór wykonywać w rękawicach — sok roślinny może podrażniać skórę. Ze względu na status surowca silnie działającego zbiór ma dziś znaczenie głównie dla wyrobu preparatów zewnętrznych.

Skład chemiczny

Glikozydy irydoidowe: harpagozyd, harpagid, aukubina, katalpol, prokumbid — grupa odpowiadająca za działanie przeciwzapalne (te same irydoidy co w hakorośli, Harpagophytum). Saponiny. Flawonoidy (pochodne diosmetyny, apigeniny, luteoliny). Kwasy fenolowe i fenylopropanoidy (werbaskozyd/akteozyd, cynarozyd). Związki kardioaktywne o działaniu podobnym do glikozydów nasercowych — to one przesądzają o toksyczności surowca. Ponadto gorycze, garbniki, kwasy organiczne, asparagina, żywice, śluzy, olejek eteryczny o nieprzyjemnej woni.

Właściwości

• Przeciwzapalne — dzięki irydoidom (harpagozyd), stąd tradycyjne stosowanie przy dolegliwościach reumatycznych i stanach zapalnych skóry. Pobudzające krążenie chłonki i "rozpuszczające" powiększone węzły chłonne — na tym opierało się historyczne stosowanie przy skrofulozie i przewlekłych obrzękach limfatycznych. Moczopędne i lekko przeczyszczające. Gojące, ściągające i przeciwbakteryjne w zastosowaniu zewnętrznym — na trudno gojące się rany, owrzodzenia podudzi, wypryski, świerzbiączkę, hemoroidy, czyraki. Działanie kardioaktywne (nasercowe, o typie naparstnicowym, choć znacznie słabsze) — powód, dla którego surowiec wypadł z użycia wewnętrznego. Współczesne zielarstwo europejskie ogranicza trędownik do preparatów zewnętrznych i do gotowych, standaryzowanych wyciągów.

Zastosowanie

UWAGA: surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego stosowania wewnętrznego. Trędownik zawiera związki o działaniu nasercowym i nie wolno sporządzać z niego naparów ani nalewek do picia "na własną rękę". Wewnętrznie występuje wyłącznie w preparatach aptecznych i homeopatycznych, dawkowanych przez lekarza lub farmaceutę — dawek doustnych nie podajemy świadomie. Zastosowanie praktyczne dla zielarza sprowadza się do użytku zewnętrznego: maść z rozdrobnionego świeżego ziela lub kłącza zmacerowanego w tłuszczu (smalec, lanolina, olej) — do smarowania trudno gojących się ran, owrzodzeń, hemoroidów i wyprysków; okłady z rozgniecionych świeżych liści na czyraki, obrzęki i powiększone węzły chłonne; przemywania odwarem (1 łyżka ziela na szklankę wody, gotować 5 minut) skóry ze zmianami zapalnymi. Nawet zewnętrznie nie stosować na duże powierzchnie skóry, na skórę uszkodzoną w rozległym stopniu i długotrwale — irydoidy i związki kardioaktywne wchłaniają się przez skórę. Przed pierwszym użyciem wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie przedramienia.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: ziele w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, cienką warstwą — mięsiste łodygi schną wolno i łatwo pleśnieją, warto je rozłupać lub odrzucić. Kłącze umyć, pociąć wzdłuż na plastry, suszyć do 45 °C; bulwki są mięsiste i wymagają dłuższego suszenia. Surowiec przechowywać osobno, w wyraźnie opisanych naczyniach, z dala od surowców spożywczych — to surowiec silnie działający i nie może trafić do mieszanki przez pomyłkę. Charakterystyczny, przykry zapach jest cechą surowca, nie oznaką zepsucia. Rozpoznawanie i gatunki mylone: kluczowa cecha to CZTEROKANCIASTA ŁODYGA BEZ SKRZYDEŁEK — trędownik skrzydlaty (S. umbrosa) ma na kantach łodygi wyraźne, błoniaste skrzydełka i szeroką błoniastą obwódkę na działkach kielicha. Młody, nierozkwitły trędownik bywa brany za pokrzywę (liście podobnego kształtu) — pokrzywa parzy i ma parzące włoski, trędownik jest nagi i cuchnący. Bywa też mylony z jasnotami i czyśćcami (też czterokanciasta łodyga i naprzeciwległe liście) — te mają jednak kwiaty dwuwargowe zebrane w nibyokółki w kątach liści, a nie brunatne dzbanuszki w luźnej wierzchotce na szczycie, i pachną ziołowo, nie cuchną. Rozstrzyga zawsze: bulwkowate kłącze, brunatne kuliste kwiaty i odrażający zapach. W ogrodzie trędownik jest cenną rośliną dla os i pszczół, ale nie sadzić go tam, gdzie bawią się dzieci.

Przeciwwskazania