Trędownik skrzydlaty

Opis

Trędownik skrzydlaty to siostrzany gatunek trędownika bulwiastego, związany ściślej z wodą — rośnie nad strumieniami, rowami i w olsach, często stopami w błocie. Odróżnia się przede wszystkim wyraźnymi błoniastymi skrzydełkami na kantach łodygi i na ogonkach liściowych oraz szeroką błoniastą obwódką działek kielicha. Skład chemiczny obu gatunków jest zbliżony: glikozydy irydoidowe (harpagozyd, aukubina), saponiny, flawonoidy oraz związki o działaniu kardioaktywnym. Z tego powodu jest to surowiec silnie działający, w praktyce niestosowany wewnętrznie i traktowany zamiennie z trędownikiem bulwiastym wyłącznie w preparatach zewnętrznych. W polskim zielarstwie ma znaczenie marginalne — warto go znać przede wszystkim po to, by go poprawnie rozpoznać i nie pomylić z gatunkami jadalnymi rosnącymi w tym samym siedlisku.

Wygląd

Bylina o wysokości 50–120 cm, wyprostowana, o pokroju sztywnym i rozgałęzionym w górze. Łodyga czterokanciasta, a na każdym kancie zaopatrzona w wyraźne, ciągłe, zielone SKRZYDEŁKO błoniaste — cecha rozstrzygająca, wyczuwalna palcami i dobrze widoczna w przekroju. Liście naprzeciwległe, jajowate do podłużnie jajowatych, zaostrzone, o nasadzie sercowatej lub uciętej, brzegu grubo, ostro i podwójnie piłkowanym; ogonek liściowy również oskrzydlony (wąska zielona listewka biegnąca po jego bokach); użyłkowanie pierzaste, wyraźnie zaznaczone od spodu; blaszka jasnozielona, naga. Kwiatostanem jest luźna, wiechowato rozgałęziona wierzchotka na szczycie pędu, z gruczołowatymi szypułkami. Kwiaty drobne, dzbanuszkowate, zrosłopłatkowe, dwuwargowe, brunatnopurpurowe do czekoladowych, zielonkawe u nasady; działki kielicha zaokrąglone i otoczone SZEROKĄ, wyraźną, jasną błoniastą obwódką (u trędownika bulwiastego obwódka jest bardzo wąska, ledwo widoczna) — druga cecha diagnostyczna. Owoc to jajowata, zaostrzona torebka pękająca dwiema klapami, z drobnymi nasionami. Organ podziemny: krótkie, poziome kłącze z licznymi korzeniami przybyszowymi, BEZ bulwkowatych zgrubień typowych dla S. nodosa. Cała roślina po roztarciu wydziela nieprzyjemny, mdły zapach.

Gdzie rośnie

Gatunek rozpowszechniony w Polsce, choć rzadszy i bardziej wybiórczy siedliskowo niż trędownik bulwiasty — związany ściśle z miejscami mokrymi. Rośnie nad brzegami strumieni, potoków, rzek i rowów melioracyjnych, w źródliskach, olsach i łęgach, w wilgotnych zaroślach nadwodnych, na mokrych polanach leśnych i przy wysiękach wód. Częstszy na pogórzu, w dolinach rzecznych i w górach niż na suchym niżu. Rośnie zwykle w niewielkich, luźnych grupach, w towarzystwie niecierpka, pokrzywy i wiązówki.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego, chłodne i wilgotne. Gleba żyzna, próchniczna lub mulista, stale wilgotna do mokrej, dobrze uwilgocona przez cały sezon — gatunek nie znosi przesuszenia. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5), lubi podłoża zasobne w wapń i azot. Pełna mrozoodporność w warunkach polskich. Nie zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych (spływ nawozów i środków ochrony roślin), z brzegów wód odbierających ścieki, z terenów przemysłowych ani z pobliża dróg — roślina rośnie w miejscach, gdzie gromadzą się spływy powierzchniowe, i kumuluje azotany oraz metale ciężkie. W ogóle nie zbierać, jeśli nie ma się absolutnej pewności co do oznaczenia.

Surowiec

ziele (Scrophulariae herba) — surowiec silnie działający, stosowany zamiennie z trędownikiem bulwiastym, nieprzeznaczony do samodzielnego użytku wewnętrznego

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia (miejscami do września), w suchy dzień po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych; ścinać sekatorem górne, kwitnące i ulistnione części pędów, około 20–30 cm. Kłącze — jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu wegetacji; ze względu na siedliska mokre wykopywanie jest kłopotliwe, a surowiec podziemny tego gatunku jest w praktyce zbierany rzadko. Zbiór wykonywać w rękawicach — sok roślinny podrażnia skórę. Ze względu na status surowca silnie działającego zbiór ma sens wyłącznie na potrzeby preparatów zewnętrznych.

Skład chemiczny

Glikozydy irydoidowe: harpagozyd, harpagid, aukubina, katalpol — jak u trędownika bulwiastego, odpowiedzialne za działanie przeciwzapalne. Saponiny. Flawonoidy (pochodne apigeniny, luteoliny, diosmetyny). Fenylopropanoidy: werbaskozyd (akteozyd) i pokrewne. Kwasy fenolowe, garbniki, gorycze, żywice, śluzy, olejek eteryczny o przykrej woni. Obecne są także związki o działaniu kardioaktywnym, analogiczne do występujących w S. nodosa — to one decydują o toksyczności surowca. Skład jakościowy obu trędowników jest zbliżony, ilościowo może się różnić w zależności od siedliska i pory zbioru.

Właściwości

• Profil działania praktycznie tożsamy z trędownikiem bulwiastym. Przeciwzapalne (irydoidy, harpagozyd) — tradycyjnie przy dolegliwościach reumatycznych i stanach zapalnych skóry. Pobudzające krążenie limfy, historycznie stosowane przy powiększonych węzłach chłonnych i skrofulozie. Moczopędne, lekko przeczyszczające. Zewnętrznie: gojące, ściągające i przeciwbakteryjne — na trudno gojące się rany, owrzodzenia podudzi, czyraki, wypryski i hemoroidy. Działanie kardioaktywne, o typie zbliżonym do glikozydów nasercowych, jest powodem, dla którego surowiec nie jest stosowany doustnie w zielarstwie domowym. We współczesnym lecznictwie gatunek nie ma samodzielnego znaczenia i pojawia się jedynie jako surowiec zamienny lub w homeopatii.

Zastosowanie

UWAGA: surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego stosowania wewnętrznego. Zawiera związki o działaniu na mięsień sercowy; nie wolno sporządzać z niego naparów, odwarów ani nalewek do picia we własnym zakresie i dawek doustnych świadomie nie podajemy. Wewnętrznie występuje wyłącznie w gotowych preparatach aptecznych i homeopatycznych, dawkowanych przez lekarza lub farmaceutę. Praktyczne zastosowanie dla zielarza ogranicza się do użytku zewnętrznego, dokładnie jak w przypadku trędownika bulwiastego: maść z rozdrobnionego świeżego ziela zmacerowanego na ciepło w tłuszczu (smalec, lanolina, olej) — na trudno gojące się rany, owrzodzenia, hemoroidy i wypryski; okłady z rozgniecionych świeżych liści na czyraki i obrzęki; przemywania odwarem (1 łyżka ziela na szklankę wody, gotować 5 minut, ostudzić) zmian zapalnych skóry. Nawet zewnętrznie nie stosować na rozległe powierzchnie, na skórę mocno uszkodzoną ani długotrwale — związki czynne wchłaniają się przez skórę. Przed pierwszym użyciem wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie przedramienia.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: ziele w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone bardzo cienką warstwą — surowiec pochodzi z siedlisk mokrych, jest soczysty i pleśnieje wyjątkowo łatwo; grube łodygi lepiej rozłupać lub odrzucić. Przechowywać w szczelnych, WYRAŹNIE OPISANYCH naczyniach, osobno od surowców spożywczych — to surowiec silnie działający i nie może trafić do mieszanki przez pomyłkę. Przykry zapach suszu jest cechą gatunku, nie oznaką zepsucia. Rozpoznawanie i gatunki mylone: kluczowa para cech to OSKRZYDLONA łodyga (i oskrzydlony ogonek liściowy) plus SZEROKA błoniasta obwódka działek kielicha. Trędownik bulwiasty (S. nodosa) ma kanty łodygi ostre, ale bez skrzydełek, wąziutką obwódkę kielicha i bulwkowate zgrubienia na kłączu — tego ostatniego S. umbrosa nie ma. Poza tym oba gatunki są mylone z pokrzywą (parzy, ma włoski parzące), z czyśćcem błotnym i jasnotami (kwiaty w nibyokółkach w kątach liści, zapach ziołowy) oraz — co najgroźniejsze — przez mniej doświadczonych zbieraczy z rosnącymi w tym samym siedlisku roślinami jadalnymi. Kwiaty w postaci brunatnych dzbanuszków w luźnej wierzchotce, gruczołowate szypułki i odrażający zapach po roztarciu rozstrzygają zawsze. Nie zbierać żadnego trędownika "na wyczucie" — pomyłka gatunkowa przy roślinie kardioaktywnej jest niebezpieczna.

Przeciwwskazania