Truskawka

Opis

Truskawka nie jest gatunkiem dziko rosnącym, lecz mieszańcem powstałym w XVIII-wiecznej Europie ze skrzyżowania dwóch amerykańskich poziomek — chilijskiej (Fragaria chiloensis) i wirginijskiej (F. virginiana). W ziołolecznictwie ma znaczenie znacznie mniejsze niż nasza rodzima poziomka pospolita, której liść jest surowcem farmakopealnym i wyraźnie bogatszym w garbniki. Truskawka to przede wszystkim roślina owocowa: jej owoc jest cennym źródłem witaminy C, kwasów organicznych i antocyjanów, a liść bywa używany jako łagodny, przyjemny w smaku surowiec ściągający i moczopędny — najczęściej jako dodatek do mieszanek i herbatek owocowych, także w formie fermentowanej. Nie należy przypisywać jej właściwości leczniczych poziomki, ani traktować jako pełnowartościowego zamiennika.

Wygląd

Bylina o wysokości 15–35 cm, tworząca zwartą kępę i rozrastająca się za pomocą długich, nadziemnych rozłogów ("wąsów") zakorzeniających się w węzłach. Liście odziomkowe, długoogonkowe, złożone z TRZECH listków (trójlistkowe); listki odwrotnie jajowate do romboidalnych, grubo i ostro piłkowane na brzegu, z wyraźnym, wciśniętym użyłkowaniem pierzastym, od góry ciemnozielone i matowe, od spodu sinawe i owłosione; listek środkowy na krótkim trzoneczku. Liście truskawki są wyraźnie większe, grubsze i bardziej matowe niż u poziomki. Ogonki liściowe i szypuły gęsto odstająco owłosione. Kwiatostan to luźna wierzchotka (baldachogrono) na grubej szypule, zwykle NIE wznosząca się ponad liście lub im równa — u poziomki kwiaty wznoszą się wyżej. Kwiaty pięciopłatkowe, białe, o zaokrąglonych, stykających się płatkach, średnicy 2–3 cm (znacznie większe niż u poziomki), z licznymi żółtymi pręcikami i kielichem podwójnym (kielich + kieliszek). Owocem w sensie botanicznym są drobne, suche NIEŁUPKI osadzone na powierzchni mięsistego, rozrośniętego, czerwonego dna kwiatowego — czyli to, co jemy, jest owocem pozornym (szupinką); niełupki są zagłębione w miąższu, w płytkich dołeczkach. Owoc pozorny duży (2–5 cm), stożkowaty do kulistego, czerwony, po dojrzeniu NIE odchodzi łatwo od kielicha — rwie się razem z szypułką (u poziomki miąższ odchodzi od dna kwiatowego). Organ podziemny: krótkie, zdrewniałe kłącze z licznymi korzeniami wiązkowymi.

Gdzie rośnie

Gatunek wyłącznie uprawny — nie występuje w Polsce w stanie dzikim. Uprawiana w całym kraju, w ogrodach przydomowych, na działkach i na dużą skalę w plantacjach towarowych (zagłębia truskawkowe: Mazowsze — okolice Grójca i Warki, Lubelszczyzna, Wielkopolska). Bywa przejściowo zdziczała na przydrożach, przy plantacjach, na nasypach i wysypiskach, ale nie tworzy trwałych populacji naturalnych. Kupując surowiec liściowy, praktycznie zawsze pochodzi on z uprawy — dziko rosnących truskawek nie ma czego zbierać.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów; w półcieniu owocuje słabo i owoce są kwaśne. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta, świeża, o stałej, umiarkowanej wilgotności — nie znosi ani suszy, ani zastoju wody. Odczyn lekko kwaśny (pH 5,5–6,5). Mrozoodporna, ale płytki system korzeniowy wymarza w bezśnieżne zimy przy mrozach poniżej −15 °C — wymaga okrycia (agrowłóknina, słoma). Bardzo podatna na szarą pleśń, mączniaka i przędziorki, w uprawie towarowej intensywnie chroniona chemicznie — i to jest kluczowa uwaga zielarska: NIE zbierać liści z plantacji towarowych ani z upraw opryskiwanych fungicydami. Liść na susz brać wyłącznie z własnej, nieopryskiwanej uprawy. Nie zbierać też z przydroży i nasypów, gdzie truskawka zdziczała.

Surowiec

owoc (Fragariae fructus) — surowiec o znaczeniu głównie odżywczym; liść (Fragariae folium) — surowiec pomocniczy, garbnikowy, o działaniu słabszym niż liść poziomki pospolitej

Termin zbioru

Owoc — od końca maja do lipca (odmiany powtarzające owocują do października), zbierany w pełnej dojrzałości, gdy jest w całości czerwony i pachnący, rano po obeschnięciu rosy lub wieczorem, zawsze z szypułką i kielichem, do płytkich naczyń, bo łatwo się gniecie. Owoc nie dojrzewa po zbiorze — zerwany niedojrzały pozostanie kwaśny. Liść — najlepiej od maja do czerwca, przed kwitnieniem i w czasie kwitnienia, gdy jest młody, zdrowy i wolny od plam; zrywać pojedyncze, w pełni wyrośnięte liście bez ogonków, nie ogałacając rośliny. Drugi termin — po zakończeniu owocowania (lipiec–sierpień), przy okazji cięcia liści na plantacji, ale tylko z roślin nieopryskiwanych i wolnych od plamistości. Liście z plamami, mączniakiem czy śladami po opryskach są bezwartościowe. Kwiat — maj–czerwiec, znaczenie marginalne.

Skład chemiczny

Owoc: witamina C (truskawka należy do najbogatszych w nią owoców strefy umiarkowanej), kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, salicylowy — stąd lekkie działanie przeciwzapalne i uczulające), antocyjany (pelargonidyno-3-glukozyd — barwnik czerwieni), elagotaniny i kwas elagowy, flawonoidy (kwercetyna, kemferol), pektyny, cukry proste, karotenoidy, kwas foliowy, mangan, potas, żelazo, błonnik, olejek eteryczny nadający aromat. Liść: garbniki (elagotaniny, katechinowe — w mniejszej ilości niż u poziomki), flawonoidy, kwasy fenolowe, kwas askorbinowy, sole mineralne (krzemionka, potas, wapń), śluzy, niewielkie ilości olejku eterycznego.

Właściwości

• Owoc: odżywczo i witaminizująco — istotne źródło witaminy C w sezonie; antyoksydacyjnie (antocyjany, kwas elagowy); łagodnie moczopędnie i odkwaszająco, wspomagająco w dnie moczanowej i przy skłonności do kamicy — tradycyjne "kuracje truskawkowe" opierały się właśnie na tym; lekko przeczyszczająco (pektyny, błonnik); wspomagająco przy niedokrwistości (żelazo + witamina C poprawiająca jego przyswajanie). Kwasy owocowe działają lekko wybielająco i złuszczająco na skórę — stąd domowe maseczki. Liść: ściągająco i przeciwzapalnie (garbniki) — pomocniczo przy łagodnych biegunkach, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła; lekko moczopędnie; napar jest łagodny i przyjemny w smaku, dlatego chętnie stosowany jako baza herbatek. UCZCIWIE: liść truskawki jest surowcem o działaniu WYRAŹNIE SŁABSZYM niż liść poziomki pospolitej i nie jest jego równorzędnym zamiennikiem — nie ma sensu przypisywać mu siły, której nie ma. To surowiec pomocniczy i smakowy, nie lek.

Zastosowanie

Owoce: spożywać na świeżo w sezonie — to podstawowa i najsensowniejsza forma. Kuracja truskawkowa (tradycyjna, przy dnie moczanowej i skłonności do obrzęków): 300–500 g świeżych owoców dziennie zamiast jednego posiłku, przez 1–2 tygodnie w szczycie sezonu; nie stosować u alergików. Przetwory: konfitury, soki, syropy, mrożonki (mrożenie zachowuje większość witaminy C, suszenie i gotowanie ją niszczy). Napar z liści: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie (łagodne biegunki, jako lekki napój moczopędny). Płukanka: mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę, parzyć 20 minut), ostudzony, do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych dziąseł. Liść fermentowany ("herbata truskawkowa"): świeże liście zwiędnąć, ugnieść lub przepuścić przez maszynkę aż puszczą sok, trzymać przykryte w cieple 12–24 h aż pojawi się owocowy zapach, następnie wysuszyć w 50–60 °C — daje aromatyczny napój o smaku zbliżonym do herbaty. Zewnętrznie: maseczka z rozgniecionych owoców na cerę tłustą i przebarwienia (kwasy owocowe), nie stosować na skórę podrażnioną. Liść truskawki dobrze łączy się z liściem maliny, jeżyny i czarnej porzeczki w mieszankach owocowych.

Uwagi dla zielarza

Liście suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, rozłożone cienką warstwą, w temperaturze do 40 °C — wolno schnący liść czernieje i traci wartość. Dobrze wysuszony liść jest kruchy, zachowuje matową zieleń i lekki, ziołowo-owocowy zapach. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. NAJWAŻNIEJSZE OSTRZEŻENIE WARSZTATOWE: truskawka w uprawie towarowej należy do roślin najintensywniej opryskiwanych fungicydami (szara pleśń) i akarycydami — liść z plantacji jest nośnikiem pozostałości środków ochrony roślin i NIE nadaje się na susz. Zbierać tylko z własnej, nieopryskiwanej uprawy. Podwiędłe liście (przywiędnięte, ale jeszcze zielone) fermentują lepiej niż świeżo zerwane. Częsty błąd: suszenie liści zaatakowanych białą plamistością lub mączniakiem — plamki nie znikają po wysuszeniu i psują cały susz. UWAGA NA POMYŁKI: truskawka bywa mylona z poziomką pospolitą (Fragaria vesca) — poziomka ma liście jaśniejsze, cieńsze, bardziej błyszczące, drobniejsze kwiaty wznoszące się WYŻEJ niż liście, a jej owoc po dojrzeniu ŁATWO ODCHODZI od kielicha i ma niełupki osadzone NA POWIERZCHNI, nie zagłębione; w zielarstwie to poziomka jest surowcem właściwym. Truskawkę myli się także z poziomką twardawą (Fragaria viridis) i — w stanie niekwitnącym — z pięciornikiem gęsim i poziomkówką indyjską (Potentilla indica), która ma ŻÓŁTE kwiaty i mdłe, bez smaku czerwone owoce sterczące ku górze; poziomkówka nie jest trująca, ale bezwartościowa. Reguła: białe kwiaty + trójlistkowy liść + aromatyczny owoc = truskawka/poziomka; żółty kwiat = poziomkówka, do wyrzucenia.

Przeciwwskazania