Phragmites australis
Potężna trawa szuwarowa o rozłogowym kłączu, w zielarstwie surowiec marginalny — moczopędny i napotny, znany raczej z medycyny chińskiej niż z polskiej praktyki.
Trzcina pospolita to jedna z największych traw naszej flory i podstawowy budulec szuwarów nad wodami stojącymi i wolno płynącymi. W polskim zielarstwie ma znaczenie zupełnie drugorzędne — bywa zbierana ludowo dla kłącza o działaniu moczopędnym i napotnym, ale nie należy do surowców farmakopealnych. Znacznie większą karierę zrobiła w medycynie chińskiej, gdzie świeże kłącze (lu gen) stosuje się przy gorączce i suchości błon śluzowych. Praktyczne znaczenie trzciny w Polsce jest przede wszystkim gospodarcze: strzecha, mata, oczyszczanie wód. Zielarz powinien znać ją głównie po to, by nie mylić jej z innymi wielkimi trawami szuwaru.
Wieloletnia trawa o wysokości 1–4 m, tworząca zwarte, jednogatunkowe łany. Źdźbło sztywne, grube (do 1 cm średnicy), gładkie, puste w środku, nierozgałęzione, ulistnione na całej długości. Liście szerokolancetowate, płaskie, sinozielone, szorstkie na brzegu, o szerokości 1–3 cm, zwężające się w długi, zaostrzony wierzchołek; charakterystycznie obracają się na wietrze wokół źdźbła, ustawiając blaszki zgodnie z kierunkiem wiatru. Języczek liściowy zredukowany do wieńca sztywnych włosków — cecha diagnostyczna odróżniająca trzcinę od manny i mozgi. Kwiatostan to duża, zwisająca, jednostronnie przewieszona wiecha długości 15–40 cm, początkowo fioletowoszara, po przekwitnieniu srebrzystoszara i puszysta, złożona z wielokwiatowych kłosków, w których osadka pokryta jest długimi, jedwabistymi włoskami. Owoc — ziarniak, rzadko zawiązywany. Organ podziemny: bardzo długie, grube, węzłowate kłącze pełzające, żółtobiałe, oraz nadziemne rozłogi zdolne pokonywać kilka metrów rocznie.
Pospolita w całej Polsce, od nizin po pogórze. Rośnie w szuwarach nad jeziorami, stawami, starorzeczami, w rowach, na torfowiskach niskich, w dolinach rzek, na zalewanych łąkach, a także na siedliskach zasolonych i w przydrożnych rowach. Znosi zarówno wodę stojącą do 1,5 m głębokości, jak i okresowe przesuszenie. Gatunek ekspansywny — na porzuconych łąkach szybko tworzy jednogatunkowe trzcinowiska.
Stanowisko pełnosłoneczne, w cieniu zanika. Gleba mulista, torfowa lub gliniasta, żyzna, zasobna w azot i fosfor, o odczynie od lekko kwaśnego do zasadowego (pH 5,5–8,0). Wymaga stałej wysokiej wilgotności lub płytkiej wody; toleruje zasolenie. Całkowicie mrozoodporna. W ogrodzie sadzić wyłącznie w pojemnikach lub z barierą przeciwkorzeniową — rozłogi rozsadzają brzeg oczka wodnego. NIE zbierać z rowów melioracyjnych przy polach uprawnych, ze zbiorników odbierających ścieki, z osadników i stawów oczyszczalni: trzcina jest gatunkiem hiperakumulującym metale ciężkie i azotany, właśnie dlatego wykorzystuje się ją w hydrofitowych oczyszczalniach.
kłącze (Phragmitis rhizoma), rzadziej młode pędy; surowiec o niewielkim, uzupełniającym znaczeniu leczniczym, poza farmakopeą — w Polsce używany wyłącznie ludowo
Kłącze — późną jesienią (październik–listopad) po zamarciu części nadziemnych lub wczesną wiosną (marzec) przed ruszeniem wegetacji, gdy zapasy cukrów i śluzów są największe; wykopuje się je z płytko zalanego mułu widłami lub hakiem, opłukuje z mułu, obcina korzenie przybyszowe i węzły, kroi wzdłuż na paski. Młode pędy (do jedzenia i na sok) — od końca kwietnia do początku czerwca, dopóki są miękkie i dają się przełamać palcem. Świeże kłącze do celów soku wyciska się bezpośrednio po wykopaniu.
Kłącze: znaczne ilości cukrów prostych i skrobi, śluzy, niewielkie ilości garbników, kwasy fenolowe, aminokwasy (m.in. asparagina), sole mineralne — zwłaszcza potasu i krzemu. Ziele i liście zawierają krzemionkę w dużej ilości (typowej dla traw), flawonoidy oraz śladowe alkaloidy trawiaste (gramina i pochodne) — w młodych pędach; z tego powodu świeże ziele bywa uznawane za niepożądane w paszy w większych ilościach. Nasiona zawierają skrobię i tłuszcz. Szczegółowy skład ilościowy jest słabo poznany i silnie zależny od siedliska.
Odwar z kłącza: 1–2 łyżki rozdrobnionego, suchego kłącza na szklankę wody, gotować pod przykryciem 10–15 minut (kłącze jest twarde i wymaga dłuższego wyciągu), odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić po pół szklanki 2–3 razy dziennie, ciepłe — napotnie i moczopędnie. Sok ze świeżego kłącza: 1 łyżka 1–2 razy dziennie, tradycyjnie przy suchości gardła. Młode pędy bywają jedzone gotowane, a wypływający z nadciętego źdźbła słodki sok był ludowo zbierany jako źródło cukru. Kłącze można też dodawać jako składnik osłaniający do mieszanek wykrztuśnych, w udziale nieprzekraczającym kilkunastu procent masy mieszanki. Nie stosować jako jedynego środka w chorobach nerek ani w gorączce o nieustalonej przyczynie.
Kłącze przed suszeniem trzeba dokładnie oczyścić z mułu — najlepiej wymoczyć i wyszorować szczotką, bo w zagłębieniach węzłów zostaje piach, który psuje odwar. Kroić wzdłuż na wąskie paski, suszyć w temperaturze 40–50 °C, w dobrym przewiewie; grube fragmenty schną wolno i łatwo pleśnieją od środka — po wysuszeniu sprawdzić przełam, ma być suchy i włóknisty, bez wilgotnego rdzenia. Przechowywać do 12 miesięcy, w szczelnych naczyniach, bo surowiec z dużą zawartością cukrów chętnie chłonie wilgoć i zbrylenie oznacza dyskwalifikację partii. Dobry surowiec jest jasny, żółtobiały, o słabym, słodkawym zapachu; szarobrunatne, zbutwiałe kawałki wyrzucić. Rozpoznanie w terenie: trzcinę mylą początkujący z mozgą trzcinowatą (Phalaris arundinacea — niższa, ma szeroki, błoniasty języczek zamiast wieńca włosków, wiecha zwarta i sztywno wzniesiona) oraz z manną mielec i pałką wodną (pałka ma walcowaty, brązowy kolba-kwiatostan, nie wiechę). Kluczowa cecha trzciny to wieniec włosków w miejscu języczka i wielka, przewieszona, srebrzysta wiecha. Nie wolno mylić trzcinowiska z siedliskiem tataraku — tatarak rośnie w tych samych szuwarach i to jego kłącze ma wartość zielarską znacznie wyższą; tatarak pachnie intensywnie po roztarciu, trzcina nie pachnie prawie wcale.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.