Trzęsak morszczynowaty

Opis

Trzęsak morszczynowaty to azjatycki grzyb galaretowaty przypominający półprzezroczysty, biały kwiat lub morską koralowinę — stąd jego chińska nazwa yin er, „srebrne ucho”. W tradycyjnej medycynie chińskiej stosowany od stuleci jako surowiec „nawilżający” (yin-tonizujący): przy suchym kaszlu, suchości gardła, suchej skórze i wyczerpaniu po chorobie. Współcześnie jest jednym z filarów azjatycznej kosmetyki — jego polisacharyd (tremelan) wiąże wodę w ilości wielokrotnie przewyższającej masę własną i jest reklamowany jako roślinny odpowiednik kwasu hialuronowego o mniejszej cząsteczce. W Polsce nie występuje naturalnie i nie ma tradycji stosowania — jest surowcem importowanym, dostępnym w postaci suszonej i jako ekstrakt. To grzyb kulinarno-kosmetyczny o łagodnym działaniu wspomagającym, nie lek.

Wygląd

Owocnik galaretowaty, o średnicy 3–10 (do 15) cm, śnieżnobiały, kremowobiały, przezroczysty lub półprzezroczysty, zbudowany z licznych, cienkich, falistych, pofałdowanych i podwiniętych płatów wyrastających z jednej, wspólnej, przyrośniętej do drewna nasady. Płaty są miękkie, wiotkie, sprężyste, kurczliwe, ułożone luźno — całość przypomina rozwinięty kwiat, kwiat kalafiora lub kępę morskich glonów, jest ażurowa i drży przy poruszeniu (stąd „trzęsak”). Brak jakiegokolwiek podziału na kapelusz, blaszki, rurki i trzon — powierzchnia hymenialna pokrywa obie strony płatów. Konsystencja galaretowata, po wyschnięciu owocnik kurczy się w twardą, kruchą, żółtawobiałą bryłkę i po zwilżeniu ponownie pęcznieje, odzyskując pierwotny kształt i objętość (nawet kilkukrotnie). Rośnie na martwym drewnie liściastym; w naturze jest pasożytem grzybni innych grzybów rozkładających drewno.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje naturalnie w Polsce ani w Europie Środkowej — pochodzi z lasów subtropikalnych i tropikalnych Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej (Chiny, Tajwan, Japonia, Azja Południowa), notowany też w Ameryce Środkowej, Afryce i Australii. Rośnie na martwym drewnie drzew liściastych, gdzie pasożytuje na grzybni innych grzybów drzewnych (głównie z rodzaju Annulohypoxylon/Hypoxylon) — bez ich obecności nie tworzy owocników, co przez długi czas uniemożliwiało jego uprawę. Do Polski sprowadzany jest w postaci suszonej z Chin (główny producent), sporadycznie z Tajwanu; dostępny w sklepach z żywnością azjatycką, u dostawców grzybów leczniczych i jako ekstrakt kosmetyczny.

Warunki

W Polsce nie rośnie i nie da się go pozyskać ze stanowisk naturalnych — dostępny jest wyłącznie z importu. Uprawiany na skalę towarową w Chinach, na blokach z trocin drzew liściastych z dodatkiem otrąb, koniecznie z równoczesnym zaszczepieniem grzybnią grzyba-żywiciela (Annulohypoxylon) — bez niej trzęsak nie owocuje. Warunki: temperatura 20–28 °C, bardzo wysoka wilgotność powietrza (85–95%), rozproszone światło, dobra wentylacja. Jest to grzyb ciepłolubny, całkowicie nieprzystosowany do polskiego klimatu — uprawa domowa jest możliwa tylko w pomieszczeniu z kontrolą temperatury i wilgotności. Kupując susz, wybieraj dostawców deklarujących badania na metale ciężkie i pozostałości siarki (susze bywają siarkowane dla wybielenia).

Surowiec

wysuszony owocnik (Tremellae fuciformis fructificatio, chiń. yin er / bai mu er) oraz ekstrakt z polisacharydów (tremelan) — surowiec importowany, głównie z Chin; brak monografii farmakopealnej w Europie

Termin zbioru

W uprawie owocniki zbiera się po 30–45 dniach od rozpoczęcia owocowania, gdy płaty są w pełni rozwinięte, sprężyste i śnieżnobiałe, a owocnik osiągnął pełną wielkość, ale nie zaczął jeszcze zwiotczać i żółknąć — przejrzały trzęsak rozpada się i śluzowacieje. Zbiór najlepiej rano, przy dużej wilgotności. Owocniki natychmiast po zbiorze suszy się (w Chinach — suszarnie gorącym powietrzem lub słońcem), bo świeże psują się w ciągu jednego–dwóch dni. Praktycznie zawsze kupujemy surowiec już wysuszony; w polskich warunkach „terminu zbioru” dla tego gatunku nie ma — gatunek nie występuje w naszej przyrodzie.

Skład chemiczny

Głównym składnikiem czynnym są polisacharydy: kwaśny heteropolisacharyd zwany tremelanem (glukuronoksylomannan) — silnie higroskopijny, wiążący wodę i tworzący żel, oraz beta-glukany o działaniu immunomodulującym. Ponadto: bardzo duża zawartość rozpuszczalnego błonnika (owocnik składa się niemal w całości z polisacharydów galaretowatych), ergosterol (prowitamina D2), witamina D po naświetleniu, witaminy z grupy B, białko o niskiej zawartości, wolne aminokwasy, mikroelementy (żelazo, potas, wapń, fosfor, magnez), związki fenolowe o działaniu przeciwutleniającym. Owocnik jest bardzo ubogi w tłuszcz i kaloryczność. Zawartości procentowe różnią się w zależności od partii i podłoża uprawowego — nie należy przywiązywać się do liczb podawanych w materiałach marketingowych.

Właściwości

• Nawilżająco i osłaniająco — polisacharydy tremelanowe tworzą na błonach śluzowych i skórze film wiążący wodę; stąd tradycyjne zastosowanie w medycynie chińskiej przy suchym kaszlu, suchości gardła, oskrzeli i suchości skóry (surowiec „tonizujący yin płuc i żołądka”). Immunomodulująco — beta-glukany aktywują odporność wrodzoną. Przeciwutleniająco i przeciwzapalnie. Opisywane w badaniach (głównie na zwierzętach i in vitro): działanie hipoglikemizujące i obniżające poziom cholesterolu, prebiotyczne (rozpuszczalny błonnik jako pożywka dla mikrobioty jelitowej), ochronne na wątrobę oraz wspierające funkcje poznawcze. W kosmetyce: składnik nawilżający, o zdolności wiązania wody porównywanej z kwasem hialuronowym, ale o mniejszej cząsteczce, dzięki czemu lepiej przenika w warstwę rogową. Uczciwie: dowody kliniczne u ludzi są nieliczne — to surowiec o dobrym profilu bezpieczeństwa i realnym działaniu nawilżająco-osłaniającym, ale nie środek leczniczy o potwierdzonej skuteczności.

Zastosowanie

Susz (postać podstawowa): 5–10 g suszonego trzęsaka namoczyć w zimnej wodzie 1–2 godziny — spęcznieje kilkukrotnie; odciąć twardą, żółtawą nasadę (jest niejadalna i gorzka), rozdzielić na płaty, opłukać. Następnie gotować na małym ogniu 40–60 minut, aż płaty zmiękną i wywar zgęstnieje — dopiero długie gotowanie uwalnia polisacharydy i nadaje wywarowi charakterystyczną, kleistą konsystencję. Klasyczna postać chińska to słodki deser-lecznica: trzęsak gotowany z jujubą (owoc głożyny), goji, gruszką i cukrem skalnym — jadany na suchy kaszel i suchość gardła, 1 porcja dziennie przez kilka–kilkanaście dni. Trzęsak dobrze wchodzi też do wytrawnych zup i sałatek. Nie zaparza się go jak herbaty — krótkie zalanie wrzątkiem nie uwalnia polisacharydów. Ekstrakty (proszek, kapsułki, kosmetyki) stosować według zaleceń producenta. Zewnętrznie: wywar z trzęsaka schłodzony można stosować jako nawilżający okład lub składnik domowej maseczki na suchą skórę — to zastosowanie kosmetyczne, nie lecznicze.

Uwagi dla zielarza

Kupowanie surowca: dobry susz jest kremowobiały do jasnożółtego, lekki, chrupiący, o neutralnym zapachu. Śnieżnobiały, „idealnie” biały susz o ostrym, kwaskowatym zapachu jest zwykle siarkowany (wybielany dwutlenkiem siarki) — odrzucić, zwłaszcza jeśli surowiec ma trafić do osoby z astmą lub nadwrażliwością na siarczyny. Susz szary, z ciemnymi plamami lub o stęchłym zapachu — spleśniały, odrzucić. Nasada owocnika (twarda, żółtawa bryłka u podstawy) jest zawsze do odcięcia — pomijanie tego kroku to najczęstszy błąd i główny powód, dla którego potrawa wychodzi gorzkawa. Drugi typowy błąd: zbyt krótkie gotowanie — trzęsak wymaga co najmniej 40 minut, żeby uwolnić polisacharydy i zżelować wywar; niedogotowany jest chrupiący i praktycznie bezwartościowy. Przechowywanie suszu: szczelne słoje, ciemno i sucho, praktycznie bezterminowo (kilka lat), pod warunkiem że jest suchy — surowiec chłonie wilgoć. W praktyce polskiego zielarza trzęsak morszczynowaty nie ma tradycji, więc nie ma też ustalonych mieszanek; sensownie łączy się go z surowcami śluzowymi (prawoślaz, podbiał, dziewanna) w recepturach na suchy, drażniący kaszel — na zasadzie zbieżności działania osłaniającego. Nie mylić z trzęsakiem pomarańczowożółtym (Tremella mesenterica), pospolitym w Polsce, żółtym — to inny gatunek o innym zastosowaniu.

Przeciwwskazania