Turówka leśna

Opis

Turówka leśna to niska, wczesna trawa runa borów i widnych lasów, wydzielająca po wysuszeniu ten sam słodki, siankowy zapach kumaryny, z którego słynie żubrówka. Od turówki wonnej różni się siedliskiem — rośnie w lasach, nie na wilgotnych łąkach — oraz drobniejszym pokrojem i brakiem rozłogów. Jej znaczenie jest przede wszystkim aromatyczne i kulinarne: to ona bywa w praktyce zbierana zamiast żubrówki do zaprawiania wódek i nalewek. Działanie lecznicze jest słabe i sprowadza się do pobudzania trawienia oraz łagodnego rozkurczu; kumaryna jednocześnie ogranicza dopuszczalne ilości surowca. Zielarz powinien traktować turówkę leśną jako przyprawę i korygens zapachowy, nie jako lek.

Wygląd

Wieloletnia trawa wysokości 20–50 cm, tworząca luźne, niewielkie kępy, bez pełzających rozłogów (to odróżnia ją od turówki wonnej, która rozłogi wytwarza i rozrasta się w łany). Źdźbła cienkie, wzniesione, gładkie, o niewielkiej liczbie węzłów. Liście odziomkowe wąskie i długie, liście łodygowe krótkie, szerokolancetowate, o wyraźnie zaostrzonym wierzchołku, płaskie, jasnozielone, nieco szorstkie na brzegu. Kwiatostan to rozpierzchła, luźna wiecha długości 3–8 cm, o cienkich, odstających gałązkach, z połyskliwymi, złocistobrunatnymi lub żółtawymi kłoskami; każdy kłosek trójkwiatowy — dwa kwiaty boczne męskie, środkowy obupłciowy. Kłoski turówki leśnej mają wyraźną, wyprostowaną lub kolankowato zgiętą ość, podczas gdy u turówki wonnej ości są zredukowane lub bardzo krótkie — to najpewniejsza cecha rozdzielająca oba gatunki. Kwitnie bardzo wcześnie, w kwietniu i maju, często jeszcze przed rozwojem liści drzew. Organ podziemny: krótkie, skupione kłącze z licznymi korzeniami wiązkowymi. Roślina po roztarciu i po wysuszeniu wyraźnie pachnie kumaryną — świeżym sianem.

Gdzie rośnie

W Polsce spotykana głównie w pasie nizin, w części północnej, wschodniej i środkowej kraju, na zachodzie rzadsza. Rośnie w runie widnych borów sosnowych i mieszanych, w suchych dąbrowach, na skrajach lasów, w zaroślach i na porębach, na glebach piaszczystych i ubogich. Nie jest gatunkiem chronionym, ale nie należy do pospolitych — nigdzie nie tworzy zwartych łanów i jej zbiór powinien być powściągliwy.

Warunki

Stanowisko półcieniste do widnego, typowo w prześwietlonym borze. Gleba piaszczysta, przepuszczalna, uboga w składniki pokarmowe, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 4,5–6,0), świeża do umiarkowanie suchej. Roślina w pełni mrozoodporna, wcześnie rusza z wegetacją. W uprawie ogrodowej rozrasta się powoli i wymaga stanowiska bez konkurencji silniejszych traw. NIE zbierać z poboczy leśnych dróg, z okolic parkingów śródleśnych i miejsc, gdzie prowadzono opryski gospodarcze; nie zbierać w rezerwatach i parkach narodowych.

Surowiec

ziele — źdźbła z liśćmi zbierane w okresie kwitnienia (Hierochloae herba); surowiec o działaniu głównie aromatycznym i przyprawowym, o niewielkim, pomocniczym znaczeniu leczniczym

Termin zbioru

Ziele — od kwietnia do maja, w pełni kwitnienia lub tuż przed rozwinięciem wiechy, gdy zawartość substancji zapachowych jest największa. Ścinać źdźbła nożem lub sierpem kilka centymetrów nad ziemią, nigdy nie wyrywać z kłączem — turówka odrasta z kłącza i wyrywanie niszczy stanowisko. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Z jednej kępy pobierać najwyżej kilka źdźbeł. Ważna uwaga: pełny aromat kumarynowy rozwija się dopiero podczas suszenia — świeże ziele pachnie słabo, więc nie należy oceniać jakości surowca w terenie po zapachu.

Skład chemiczny

Kumaryna i jej prekursory (glikozyd kwasu o-kumarowego, z którego kumaryna uwalnia się podczas więdnięcia i suszenia) — to główny składnik odpowiedzialny za zapach i za ograniczenia w stosowaniu. Ponadto: kwasy fenolowe (m.in. ferulowy, kawowy), flawonoidy, garbniki, śluzy, niewielkie ilości olejku eterycznego, krzemionka typowa dla traw oraz cukry. Zawartość kumaryny jest u turówki leśnej porównywalna z turówką wonną i zmienna sezonowo — nie należy przyjmować dla niej stałych wartości liczbowych.

Właściwości

• Kumaryna działa rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, lekko uspokajająco i przeciwobrzękowo, a w większych ilościach hepatotoksycznie — dlatego surowiec jest bezpieczny wyłącznie w niewielkich ilościach i przy krótkim stosowaniu. Ziele turówki pobudza wydzielanie soków trawiennych i apetyt (działanie typowe dla roślin aromatyczno-goryczkowych), łagodnie wiatropędnie oraz przeciwbakteryjnie. W lecznictwie ludowym stosowano je pomocniczo przy niestrawności, wzdęciach i braku łaknienia, a także jako środek poprawiający zapach mieszanek. Nie ma potwierdzonych, silnych właściwości leczniczych i nie należy przypisywać turówce działania, którego nie posiada — to przede wszystkim roślina aromatyczna.

Zastosowanie

Podstawowe zastosowanie: aromatyzowanie wódek i nalewek. Na 0,5 l alkoholu wystarczają 1–2 źdźbła suszonego ziela; macerować 2–4 tygodnie, potem źdźbła usunąć — dłuższe leżakowanie ziela w alkoholu daje gorzki, ostry posmak i niepotrzebnie podnosi zawartość kumaryny. Napar: pół łyżeczki drobno pociętego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, pić najwyżej 1 szklankę dziennie po jedzeniu, jako środek poprawiający trawienie; nie stosować dłużej niż 1–2 tygodnie bez przerwy. Ze względu na kumarynę nie zwiększać dawek ani nie stosować przewlekle. Susz bywa też używany jako składnik zapachowy do przekładania bielizny i jako korygens smakowo-zapachowy w mieszankach ziołowych — w ilości kilku procent masy mieszanki. Nie stosować u dzieci.

Uwagi dla zielarza

Suszenie decyduje o wartości surowca: źdźbła wiązać w luźne pęczki i suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 35 °C. Suszenie w wysokiej temperaturze lub na słońcu ulatnia kumarynę i zabija aromat, a suszenie w zbyt wilgotnym miejscu daje pleśń. Dobry surowiec jest zielonożółty, elastyczny (nie kruszy się w pył), a po roztarciu w palcach wydziela wyraźny zapach świeżego siana; surowiec siwy, szary lub bezwonny jest bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy — po tym czasie zapach mocno słabnie. Aromat wzmacnia się jeszcze przez kilka tygodni leżakowania po wysuszeniu, więc świeżo wysuszony susz nie jest w pełni gotowy. Odróżnianie od gatunków mylonych: turówka wonna (Hierochloe odorata) rośnie na wilgotnych łąkach, jest wyższa, ma pełzające rozłogi i praktycznie bezostne kłoski — turówka leśna rośnie w borze, tworzy zwarte kępki i ma kłoski wyraźnie oścone. Obie pachną tak samo i obie nadają się do nalewek. Zapachem myli się też z tomką wonną (Anthoxanthum odoratum), która również pachnie kumaryną, ale ma kwiatostan w postaci gęstej, wąskiej, kłosokształtnej wiechy, nie luźnej i rozpierzchłej — tomka nie jest szkodliwa, lecz daje aromat wyraźnie słabszy i bardziej „sienny”.

Przeciwwskazania