Turówka wonna (żubrówka)

Opis

Turówka wonna to najbardziej znana polska trawa aromatyczna — źdźbło wkładane do butelki żubrówki pochodzi właśnie od niej. Zawdzięcza zapach kumarynie, która uwalnia się dopiero podczas więdnięcia i suszenia, dając woń świeżo skoszonego siana z nutą wanilii. W polskim zielarstwie ma znaczenie przede wszystkim aromatyczne i przyprawowe; jej działanie lecznicze jest łagodne i sprowadza się do pobudzania trawienia oraz nieznacznego rozkurczu, a kumaryna narzuca surowe ograniczenia w ilości i czasie stosowania. W kulturach Ameryki Północnej ta sama trawa (sweetgrass) używana jest obrzędowo do okadzania. Zbiór ze stanowisk naturalnych powinien być powściągliwy — gatunek nie jest w Polsce częsty.

Wygląd

Wieloletnia trawa wysokości 30–60 cm (na żyznych siedliskach nawet do 80 cm), rozrastająca się przez długie, cienkie, pełzające rozłogi podziemne i tworząca luźne łany — to odróżnia ją od turówki leśnej, która rośnie w zwartych kępkach bez rozłogów. Źdźbła wzniesione, cienkie, gładkie, o kilku węzłach. Liście płaskie, szerokości 3–8 mm, jasnozielone, o wyraźnym, jasnym nerwie środkowym; liście odziomkowe długie i wiotkie, liście łodygowe krótkie, często zredukowane do pochwy z niewielką blaszką. Kwiatostan to luźna, rozpierzchła, piramidalna wiecha długości 5–10 cm, o cienkich, odstających lub zwisających gałązkach, z połyskliwymi, złocistobrunatnymi kłoskami; kłoski trójkwiatowe — dwa kwiaty boczne męskie, środkowy obupłciowy — praktycznie bezostne lub z ością bardzo krótką (u turówki leśnej ość jest wyraźna, kolankowato zgięta). Kwitnie wcześnie, w kwietniu i maju. Owoc — drobny ziarniak. Organ podziemny: cienkie, płożące się kłącze z rozłogami, dzięki którym roślina zajmuje nowe powierzchnie. Cała roślina po wysuszeniu wydziela silny, słodki zapach kumarynowy.

Gdzie rośnie

Gatunek rozproszony w całej Polsce, nigdzie nie pospolity; częstszy w części północnej i wschodniej kraju oraz w dolinach dużych rzek. Rośnie na wilgotnych i świeżych łąkach, w zaroślach nadrzecznych, na skrajach torfowisk niskich, na łąkach zalewowych, w wilgotnych zaroślach wierzbowych, przy rowach i na obrzeżach turzycowisk. Lubi siedliska otwarte, okresowo zalewane, zasobne w składniki pokarmowe. Ze względu na malejącą liczbę stanowisk (osuszanie łąk) zbiór powinien być prowadzony oszczędnie, a najlepiej z własnej uprawy.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego. Gleba wilgotna do świeżej, próchniczna, torfowa lub mineralno-próchniczna, zasobna, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego (pH 5,5–7,0). Znosi okresowe zalewanie; nie znosi suszy — na przesuszonym stanowisku zanika. Pełna mrozoodporność w warunkach polskich. W uprawie ogrodowej łatwa, ale ekspansywna przez rozłogi: sadzić z barierą lub w pojemniku wkopanym w grunt; rozmnażać przez podział kłącza wiosną, bo nasiona kiełkują słabo. Uprawa własna jest najlepszym rozwiązaniem, bo chroni naturalne stanowiska. NIE zbierać z rowów melioracyjnych przy polach, z łąk nawożonych gnojowicą, z poboczy dróg ani z terenów zalewowych poniżej zrzutów ścieków.

Surowiec

ziele — źdźbła z liśćmi (Hierochloae herba, dawniej Herba Hierochloe); surowiec aromatyczno-przyprawowy, o pomocniczym i ograniczonym znaczeniu leczniczym

Termin zbioru

Ziele — od maja do czerwca, najlepiej w okresie kwitnienia lub tuż przed rozwinięciem wiechy, kiedy zawartość substancji zapachowych jest największa; przy sprzyjającej pogodzie możliwy jest drugi, słabszy zbiór odrostów w sierpniu. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Źdźbła ścinać nożem lub sierpem kilka centymetrów nad ziemią — nigdy nie wyrywać z kłączem, bo niszczy to stanowisko, które odbudowuje się latami. Z jednego płatu pobierać najwyżej część źdźbeł, resztę zostawiać na odnowienie. Zapach kumarynowy pojawia się w pełni dopiero po zwiędnięciu, więc w terenie nie ocenia się jakości surowca po intensywności woni świeżego ziela.

Skład chemiczny

Kumaryna — główny składnik aromatyczny, powstająca podczas suszenia z glikozydu kwasu o-kumarowego (melilotozydu) zgromadzonego w żywej tkance; ponadto 5,8-dihydroksykumaryna i pokrewne pochodne kumarynowe. Dalej: kwasy fenolowe (ferulowy, kawowy, p-kumarowy), flawonoidy, garbniki, śluzy, niewielkie ilości olejku eterycznego, cukry i krzemionka typowa dla traw. Zawartość kumaryny podlega dużym wahaniom w zależności od siedliska, terminu zbioru i sposobu suszenia — nie należy przyjmować dla surowca stałych wartości liczbowych ani przeliczać na ich podstawie dawek.

Właściwości

• Kumaryna działa rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, łagodnie uspokajająco, przeciwobrzękowo i przeciwbakteryjnie, ale w większych ilościach i przy dłuższym przyjmowaniu jest hepatotoksyczna — to determinuje sposób stosowania turówki. Ziele pobudza wydzielanie soku żołądkowego i apetyt (surowiec aromatyczno-goryczkowy), działa wiatropędnie i łagodnie przeciwzapalnie na błonę śluzową przewodu pokarmowego. W lecznictwie ludowym używano naparu przy braku łaknienia, niestrawności i wzdęciach, a także jako środka poprawiającego smak i zapach mieszanek ziołowych. Turówka nie jest surowcem o silnym działaniu farmakologicznym — jej realna wartość leży w aromacie, nie w terapii, i tak należy ją traktować.

Zastosowanie

Klasyczne zastosowanie: aromatyzowanie wódki i nalewek. Na 0,5 l alkoholu wystarczy 1–2 suszone źdźbła; macerować 2–4 tygodnie, następnie ziele usunąć — przetrzymanie źdźbeł w alkoholu daje gorzki posmak i niepotrzebnie zwiększa zawartość kumaryny w gotowym trunku. Napar: pół łyżeczki drobno pociętego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem; pić najwyżej 1 szklankę dziennie po posiłku, jako środek wspomagający trawienie, i nie dłużej niż 1–2 tygodnie bez przerwy. Nie zwiększać dawek: kumaryna kumuluje się i przy przewlekłym stosowaniu obciąża wątrobę. W mieszankach ziołowych używać jako korygensa zapachowego, w udziale kilku procent masy. Susz stosuje się też do przekładania bielizny (odstrasza mole) i do okadzania. Nie podawać dzieciom. To surowiec przyprawowy — nie należy budować na nim żadnej kuracji.

Uwagi dla zielarza

O wartości surowca decyduje suszenie. Źdźbła wiązać w luźne, cienkie pęczki i suszyć zawieszone w cieniu, w przewiewnym miejscu, w temperaturze do 35 °C; w suszarni z nadmuchem nie przekraczać 35–40 °C. Wysoka temperatura i słońce ulatniają kumarynę i niszczą aromat, a zbyt wolne suszenie w wilgoci daje pleśń i siwy nalot. Dobry surowiec jest zielonożółty do słomkowego, elastyczny, nie kruszy się w pył, a po roztarciu w palcach wydziela mocny zapach świeżego siana z nutą wanilii; susz szary, zbutwiały lub bezwonny nadaje się tylko do wyrzucenia. Aromat rozwija się jeszcze przez kilka tygodni po wysuszeniu — świeży susz nie ma pełnej mocy, więc do najlepszych nalewek używać ziela odleżanego. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach; po roku zapach wyraźnie słabnie i surowiec traci sens. Odróżnianie: turówka leśna (Hierochloe australis) rośnie w borach i suchych dąbrowach, tworzy zwarte kępki bez rozłogów i ma kłoski wyraźnie oścone — turówka wonna zajmuje wilgotne łąki, rozrasta się rozłogami w luźne łany i ma kłoski praktycznie bezostne. Obie pachną jednakowo i obie nadają się do nalewek. Podobnym zapachem kumarynowym pachnie tomka wonna (Anthoxanthum odoratum) i nostrzyk żółty (Melilotus officinalis) — tomka ma jednak zwarty, kłosokształtny kwiatostan zamiast luźnej wiechy, a nostrzyk to roślina motylkowa o żółtych kwiatach w gronie, więc pomyłka jest możliwa tylko po zapachu, nigdy po wyglądzie. Uprawa własna z podziału kłącza rozwiązuje problem coraz rzadszych stanowisk naturalnych.

Przeciwwskazania