Ukwap dwupienny

Opis

Ukwap dwupienny, w mowie ludowej „kocie łapki”, to drobna, płożąca bylina suchych muraw i widnych borów. Roślina jest dwupienna — okazy męskie i żeńskie różnią się kształtem i barwą koszyczków, co jest w rodzimej florze rzadkością i najlepszą cechą rozpoznawczą. Kwiatostany, zbierane pod nazwą Antennariae flos, były w dawnym zielarstwie surowcem żółciopędnym i przeciwkrwotocznym, dziś w praktyce niemal wyparte przez kocankę piaskową. Gatunek silnie ustępuje z powodu zaniku muraw i eutrofizacji siedlisk i w Polsce podlega ochronie — zbiór ze stanu naturalnego jest wykluczony, a surowiec pozyskuje się wyłącznie z upraw.

Wygląd

Niska bylina o wysokości pędów kwiatowych 5–25 cm, tworząca darnie za pomocą płożących, ukorzeniających się rozłogów naziemnych. Liście odziomkowe zebrane w płaską rozetę, łopatkowate do odwrotnie jajowatych, tępo zakończone, na wierzchu zielone i niemal nagie, od spodu gęsto biało- lub srebrzystowełniste — to podwójne ubarwienie liścia jest cechą diagnostyczną. Liście łodygowe drobne, wąskolancetowate, przylegające do łodygi, białofilcowate. Łodyga wzniesiona, nierozgałęziona, gęsto biało kutnerowata. Kwiatostan złożony: 3–12 koszyczków skupionych w gęsty, baldachokształtny szczytowy pęk (nie w baldach właściwy). Roślina dwupienna: koszyczki żeńskie węższe, wydłużone, o listkach okrywy różowych lub karminowych, z długimi, wystającymi znamionami; koszyczki męskie szersze, prawie kuliste, o listkach okrywy białych lub bladoróżowych, tępo zakończonych, rozpostartych na kształt drobnych kwiatów. Kwiaty wyłącznie rurkowate — brak kwiatów języczkowatych. Owoc — drobna niełupka z puchem kielichowym; włoski puchu u kwiatów męskich są na szczycie zgrubiałe, maczugowate (stąd nazwa rodzajowa Antennaria — „czułkowate”). Kłącze cienkie, płożące.

Gdzie rośnie

Gatunek rozproszony w całej Polsce, ale wszędzie ustępujący i coraz rzadszy; najliczniej jeszcze w pasie nizin z ubogimi glebami piaszczystymi oraz w górach — w Karpatach i Sudetach sięga po piętro alpejskie. Rośnie na suchych murawach napiaskowych, wrzosowiskach, w widnych borach sosnowych, na skarpach, wydmach śródlądowych, w murawach bliźniczkowych (psiarach) i na skalistych halach. Wymaga siedlisk ubogich, jasnych i nienawożonych — znika natychmiast po zarośnięciu murawy lub po nawiezieniu azotem.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne, przewiewne — w cieniu nie kwitnie i zamiera. Gleba uboga, piaszczysta lub żwirowa, przepuszczalna, sucha do bardzo suchej, o niskiej zawartości próchnicy i azotu; odczyn kwaśny do lekko kwaśnego (pH 4,5–6,5). Gatunek całkowicie mrozoodporny (w polskich warunkach nie wymaga okrywania), za to nietolerujący zastoiska wody i żyznej ziemi ogrodowej — nawożenie zabija go pewniej niż mróz. W uprawie rozmnażać z rozłogów lub przez podział darni, sadząc na piaszczystej skarpie bądź w rabacie żwirowej. NIE zbierać ze stanowisk naturalnych — gatunek chroniony; nie zbierać także z pobocz dróg, wydm przydeptanych i muraw w rezerwatach.

Surowiec

kwiatostan / koszyczki (Antennariae dioicae flos), rzadziej ziele (Antennariae herba) — surowiec o znaczeniu wyłącznie historycznym i ludowym; ze względu na ochronę gatunkową dopuszczalny tylko z uprawy

Termin zbioru

Kwiatostany — od maja do lipca (w górach do sierpnia), na samym początku kwitnienia, gdy koszyczki dopiero się rozchylają, a listki okrywy zachowują jeszcze pełną barwę różową lub białą; z koszyczków przekwitłych sypie się puch i surowiec jest bezwartościowy. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, w południe, po obeschnięciu rosy. Ścinać nożyczkami same szczytowe pęki koszyczków z 2–3 cm łodygi, pozostawiając rozetę liściową i rozłogi nienaruszone, aby darń odrosła. Ziele (rzadziej używane) — w pełni kwitnienia, ścinając pędy kwiatowe tuż nad rozetą.

Skład chemiczny

Flawonoidy (m.in. pochodne apigeniny i luteoliny), garbniki katechinowe, gorycze, fitosterole, żywice, śluzy, olejek eteryczny w śladowych ilościach, kwasy fenolowe, sole mineralne. Skład jakościowo pokrewny kocance piaskowej, lecz gorzej zbadany; publikowane zawartości procentowe są niepewne i różnią się między stanowiskami — traktuj je z rezerwą.

Właściwości

• Tradycyjnie przypisywano ukwapowi działanie żółciopędne i żółciotwórcze (jak kocance), ściągające dzięki garbnikom, przeciwzapalne oraz przeciwkrwotoczne — w ludowym zielarstwie ziele stosowano przy obfitych krwawieniach miesiączkowych, krwawieniach z dróg rodnych i z przewodu pokarmowego, skąd wzięła się dawna nazwa „ziele przeciwkrwotoczne”. Napar podawano także pomocniczo przy niestrawności na tle zastoju żółci oraz przy kaszlu i nieżytach górnych dróg oddechowych (działanie wykrztuśne i osłaniające). Współczesna fitoterapia nie potwierdziła klinicznie żadnego z tych działań, a surowiec ma dziś znaczenie głównie historyczne i etnobotaniczne.

Zastosowanie

W praktyce zielarskiej ukwap zastępuje się kocanką piaskową (Helichrysi flos), która jest lepiej zbadana, dostępna i nieobjęta ochroną — to zalecane postępowanie. Jeśli dysponujesz surowcem z własnej uprawy: napar — 1 łyżeczka koszyczków na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie po pół szklanki przed jedzeniem, w kuracji nie dłuższej niż 2–3 tygodnie. Ze względu na brak wiarygodnych danych o dawkowaniu nie stosować w większych ilościach ani przewlekle; przy krwawieniach o nieustalonej przyczynie ziołolecznictwo nie zastępuje diagnostyki lekarskiej. Zewnętrznie mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę) bywał używany do płukania jamy ustnej i gardła jako środek ściągający.

Uwagi dla zielarza

Suszyć bardzo delikatnie — w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożone luźno na sitach. Susz jest wybitnie kruchy: przy zbyt gwałtownym suszeniu i przy przesypywaniu koszyczki rozpadają się, a puch kielichowy pyli i drażni drogi oddechowe (pracuj w masce przy przesypywaniu większych partii). Dobry surowiec zachowuje różową lub śnieżnobiałą barwę okrywy i srebrzysty połysk włosków; surowiec zbrązowiały lub rozpuszony to towar bez wartości. Przechowywać w sztywnych pudełkach, nie w workach — koszyczki łatwo kruszą się pod naciskiem; trwałość do 12 miesięcy. Odróżnianie od gatunków mylonych: kocanka piaskowa (Helichrysum arenarium) ma koszyczki intensywnie cytrynowożółte, zebrane po kilkadziesiąt w gęsty pęk, i jest rośliną jednopienną; szarota (Gnaphalium spp.) ma koszyczki brudnobrunatne, niepozorne, skupione w kątach liści i nie tworzy płaskiej rozety ani rozłogów; ukwap jest jedyny w tym gronie dwupienny i jedyny o różowych lub czysto białych okrywach oraz płożących rozłogach z rozetami. Najważniejsza uwaga warsztatowa: gatunek jest w Polsce chroniony i wyraźnie ustępujący — nie zbieraj go z natury, a stanowiska naturalne zgłaszaj, nie eksploatuj.

Przeciwwskazania