Uszak gęstowłosy

Opis

Uszak gęstowłosy jest bliskim krewnym rodzimego uszaka bzowego, ale pochodzi ze strefy tropikalnej i subtropikalnej. To właśnie on, obok uszaka bzowego, kryje się najczęściej pod handlową nazwą „grzyb mun” w sklepach azjatyckich — jego suszone, czarne płatki są grubsze, sztywniejsze i bardziej chrupiące po namoczeniu. W Polsce nie występuje w naturze i nie da się go zbierać; jest wyłącznie surowcem importowanym z Chin, Tajlandii i Wietnamu, gdzie hoduje się go na masową skalę. Zielarsko traktuje się go tak samo jak uszaka bzowego — jako grzyb wpływający na krzepliwość krwi, profil lipidowy i stan naczyń.

Wygląd

Owocnik bezblaszkowy, uchowaty do muszlowatego, przyrośnięty bokiem lub bardzo krótkim, zwężonym uchwytem, bez trzonu. Szerokość 3–12 cm, wyraźnie grubszy i bardziej mięsisty niż u uszaka bzowego (do 3–5 mm), o konsystencji chrzęstno-galaretowatej, sprężystej, twardszej i mniej wiotkiej. Powierzchnia górna (jałowa) gęsto pokryta długimi, sztywnymi, szarobiałymi włoskami, przez co wygląda filcowato i matowo, szaropopielato — to główna cecha odróżniająca go od uszaka bzowego, który jest tylko drobno omszony. Powierzchnia dolna (hymenialna) gładka, ciemniejsza, fioletowobrunatna do niemal czarnej, matowa lub słabo połyskująca, u dojrzałych okazów lekko pomarszczona i żyłkowana. Brzeg falisty, często pofałdowany i podwinięty. Owocniki wyrastają gromadnie, dachówkowato, na martwym drewnie liściastym. W suszy kurczy się w twardy, czarny, rogowaty płat, po namoczeniu odzyskujący kształt i wyraźnie chrupiący. Wysyp zarodników biały. Brak organu podziemnego — grzybnia w drewnie.

Gdzie rośnie

Gatunek tropikalny i subtropikalny, nierodzimy dla Polski — nie występuje u nas w naturze i nie należy go szukać w lasach. Naturalny zasięg obejmuje Azję Południowo-Wschodnią, Chiny, Japonię, Indie, wyspy Pacyfiku, Afrykę i tropikalną Amerykę; rośnie na martwym drewnie drzew liściastych, w wilgotnych, ciepłych lasach. Cały surowiec dostępny w Polsce pochodzi z importu — głównie z Chin (największy producent), Tajlandii, Wietnamu i Indonezji, gdzie uprawia się go na kłodach i workach z trocin. Sprzedawany w sklepach azjatyckich i zielarskich jako suszony czarny grzyb mun, w torebkach po kilkadziesiąt gramów.

Warunki

Uprawiany komercyjnie na blokach z trocin drzew liściastych z dodatkiem otrąb lub na kłodach; wymaga temperatury 20–30 °C i bardzo wysokiej wilgotności powietrza (powyżej 90%). Nie jest mrozoodporny — w polskich warunkach nie da się go hodować na zewnątrz przez cały rok, a uprawa domowa wymagałaby ogrzewanego, silnie nawilżanego pomieszczenia. W praktyce w Polsce nie uprawia się go w skali towarowej. Ponieważ surowca nie zbiera się w naturze, kluczowe jest, skąd pochodzi susz: unikać niebrandowanych produktów bez informacji o pochodzeniu i bez badań — grzyby silnie kumulują metale ciężkie (kadm, ołów, rtęć), a masowe uprawy z terenów przemysłowych bywają zanieczyszczone. Uwaga na surowiec siarkowany (drażniący zapach) i pozostałości pestycydów.

Surowiec

owocnik (Auriculariae fructificatio) — suszony w płatach, rzadziej sproszkowany; ekstrakty wodne standaryzowane na polisacharydy

Termin zbioru

W uprawie tropikalnej owocnikuje przez cały rok, w rzutach co kilka tygodni; zbiera się owocniki wyrośnięte, ale jeszcze sprężyste, zanim staną się wiotkie i zaczną się rozpadać, ścinając je nożem u przyczepu. W polskich warunkach termin zbioru nie ma zastosowania praktycznego — surowiec kupuje się gotowy, w formie suszu. Przy zakupie zwracać uwagę na datę pakowania: susz jest bardzo trwały, ale kilkuletni traci sprężystość i po namoczeniu bywa mazisty.

Skład chemiczny

Skład zbliżony do uszaka bzowego. Polisacharydy: kwaśne glukuronoksylomannany i beta-glukany budujące galaretowatą matrycę owocnika — uznawane za główne substancje czynne. Bardzo wysoka zawartość rozpuszczalnego błonnika oraz chityny. Melaniny i ciemne barwniki polifenolowe. Sterole, w tym ergosterol (prowitamina D2). Białka, aminokwasy i lektyny. Składniki mineralne — w suszu dużo żelaza, wapnia, potasu i magnezu. Witaminy z grupy B. Bardzo mało tłuszczu, niska kaloryczność; masę owocnika w stanie świeżym stanowi głównie woda związana przez polisacharydy.

Właściwości

• Działanie w praktyce zielarskiej pokrywa się z uszakiem bzowym. Wpływ na krew i naczynia: hamowanie agregacji płytek krwi, działanie przeciwzakrzepowe i poprawa reologii krwi; polisacharydy wiąże się z obniżaniem cholesterolu i korzystnym wpływem na profil lipidowy. Ponadto immunomodulująco (beta-glukany aktywujące makrofagi), przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie. Rozpuszczalny błonnik pęcznieje w jelicie: działa łagodnie przeczyszczająco, prebiotycznie i spowalnia wchłanianie cukrów, łagodząc poposiłkowe skoki glukozy. W medycynie chińskiej opisywany jako środek odżywiający krew, nawilżający płuca i jelita, stosowany przy suchym kaszlu, zaparciach, hemoroidach i osłabieniu. Uczciwie: większość danych pochodzi z badań in vitro i na zwierzętach, a najlepiej udokumentowany efekt u ludzi to wpływ na płytki krwi — reszta pozostaje w sferze tradycji i badań wstępnych.

Zastosowanie

Susz przed użyciem namoczyć 30–40 minut w ciepłej wodzie — pęcznieje wielokrotnie (5–8 razy), więc łyżka suszu daje sporą porcję; uszak gęstowłosy jest grubszy niż bzowy i wymaga dłuższego moczenia. Pierwszą wodę odlać, jeśli surowiec był zapiaszczony. Odwar: 1–2 łyżki suszu na 0,5 l wody, gotować wolno pod przykryciem 30–40 minut; pić po pół szklanki 2 razy dziennie w kuracjach 3–4-tygodniowych, z przerwami. Zastosowanie kulinarne (zupy, dania duszone, sałatki azjatyckie) jest równoważne zielarskiemu i wygodniejsze — grzyb jest bezsmakowy, wnosi głównie chrupiącą teksturę i polisacharydy. Zawsze poddawać obróbce termicznej, minimum 10–15 minut gotowania; nie jeść namoczonego surowca bez gotowania. Proszek: pół–jedna łyżeczka dziennie do potraw. Nalewka alkoholowa jest bezcelowa — substancje czynne są rozpuszczalne w wodzie, nie w etanolu.

Uwagi dla zielarza

Ważna zasada bezpieczeństwa kuchennego: namoczonego uszaka nie zostawiać w wodzie w temperaturze pokojowej na wiele godzin ani na noc. W rozmoczonych grzybach mun opisywano zatrucia spowodowane namnożeniem bakterii Burkholderia gladioli i wytworzeniem kwasu bongkrekowego — silnej trucizny mitochondrialnej, odpornej na gotowanie. Moczyć w lodówce lub krótko w ciepłej wodzie i od razu obrabiać termicznie. Nadmiar namoczonego surowca przechowywać w lodówce najwyżej dobę. Susz przechowywać w szczelnym słoiku, w suchym i ciemnym miejscu — jest bardzo trwały, ale chłonie wilgoć i wtedy pleśnieje. Dobry surowiec: płaty grube, czarne z wierzchu wyraźnie szarofilcowate, kruche, bez zapachu stęchlizny i bez ostrej, siarkowej woni; po namoczeniu odzyskują sprężystość i chrupkość. Płaty, które po namoczeniu pozostają wiotkie, śluzowate lub rozpadają się — odrzucić. Odróżnienie od uszaka bzowego: gęstowłosy ma sztywniejsze, grubsze owocniki i gęsto owłosioną, filcowato-szarą stronę górną; bzowy jest cieńszy, delikatniejszy i tylko drobno omszony. W praktyce handlowej oba gatunki bywają mieszane i sprzedawane pod jedną nazwą — nie jest to problem, bo działanie i sposób użycia są takie same. Mieszanki: łączy się z shiitake i wrośniakiem (odporność), z surowcami naczyniowymi (głóg, miłorząb) w kuracjach krążeniowych.

Przeciwwskazania