Uncaria tomentosa
Amazońskie pnącze o hakowatych cierniach, którego kora jest surowcem immunomodulującym i przeciwzapalnym.
Vilcacora to zdrewniałe pnącze z rodziny marzanowatych, rosnące w lasach deszczowych Amazonii, znane przede wszystkim z peruwiańskiej medycyny ludowej. Nazwę „koci pazur” zawdzięcza zakrzywionym, hakowatym wyrostkom przy nasadach liści, którymi zaczepia się o pnie drzew. Surowcem jest kora z pędów i korzeni, zawierająca alkaloidy oksyindolowe — to od ich typu zależy, czy dana partia ma działanie immunomodulujące. W Polsce vilcacora zrobiła karierę w latach 90. jako „ziele na raka”, co jest twierdzeniem niepotwierdzonym i szkodliwym; realne, udokumentowane zastosowanie dotyczy stanów zapalnych stawów i wsparcia odporności. Surowiec silnie działający, nie do przypadkowego stosowania.
Zdrewniałe pnącze (liana) osiągające w naturze 20–30 m długości, o pędzie u podstawy grubości nawet 10–20 cm. Kora szarobrunatna, u młodych pędów gęsto owłosiona (stąd epitet tomentosa), w przekroju o czerwonawobrunatnym łyku i wyraźnych, promieniście ułożonych naczyniach — kora zwija się przy suszeniu w rurki i płaty. Liście naprzeciwległe, krótkoogonkowe, eliptyczne do jajowatych, długości 8–18 cm, całobrzegie, spodem owłosione, o wyraźnym pierzastym użyłkowaniu; u nasady liści przylistki i para zakrzywionych, twardych, hakowatych cierni (przekształconych pędów) długości 1–2 cm — najważniejsza cecha diagnostyczna. Kwiatostan to główkowaty, kulisty kwiatostan (główka) średnicy 1–2 cm, złożony z drobnych, żółtawych lub białawych, rurkowatych kwiatów o wystających szyjkach, wyrastający na długiej szypule z kątów liści. Owoc to drobna, dwudzielna torebka z licznymi oskrzydlonymi nasionami. System korzeniowy rozległy, z grubym korzeniem głównym.
Gatunek rodzimy dla wilgotnych lasów równikowych dorzecza Amazonki — Peru, Ekwador, Kolumbia, Brazylia, Boliwia oraz Ameryka Środkowa. Rośnie w podszycie i na obrzeżach lasów pierwotnych i wtórnych, do ok. 800 m n.p.m., wspinając się po drzewach. W Polsce nie występuje. Surowiec sprowadzany głównie z Peru (dorzecza Ucayali i Huánuco) w postaci suszonej kory, kory ciętej i ekstraktów; ze względu na presję zbiorów gatunek podlega w Peru regulacjom eksportowym.
Roślina strefy równikowej: temperatura całoroczna powyżej 20 °C, wysoka wilgotność powietrza, opady rzędu 2000 mm rocznie. Wymaga gleby próchnicznej, przepuszczalnej, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH ok. 4,5–6,5), stanowiska półcienistego z żywą podporą. Zupełny brak mrozoodporności — nie przetrwa polskiej zimy nawet w gruncie osłoniętym; w Polsce hodowana wyłącznie kolekcjonersko w ciepłej szklarni. Nie dotyczy zbioru krajowego. Przy zakupie unikać surowca niewiadomego pochodzenia — na rynku występuje pokrewna Uncaria guianensis o innym profilu alkaloidów, sprzedawana pod tą samą nazwą handlową.
kora pędów i kora korzenia (Uncariae tomentosae cortex), rzadziej liść
W kraju pochodzenia korę pozyskuje się z pnączy co najmniej kilkuletnich (w praktyce 8–10-letnich), przez cały rok, choć preferuje się porę suchą, gdy kora łatwiej odchodzi i szybciej schnie — zbiór powinien być prowadzony metodą zrównoważoną, przez zdjęcie fragmentu kory z zachowaniem żywego pnącza lub ścięcie pędu nad ziemią z pozostawieniem karpy do odrostu. Korę korzeniową, uważaną za bogatszą w alkaloidy, pozyskuje się przez podkopanie korzeni, co niszczy roślinę i jest głównym powodem przetrzebienia stanowisk. Surowiec suszy się w cieniu, w przewiewie, do stanu łamliwego.
Alkaloidy oksyindolowe — grupa decydująca o aktywności: pentacykliczne (m.in. pteropodyna, izopteropodyna, mitrafilina, izomitrafilina, uncaryna) uznawane za odpowiedzialne za działanie immunomodulujące, oraz tetracykliczne (rynchofilina, izorynchofilina) działające na ośrodkowy układ nerwowy i uważane za antagonistyczne wobec pentacyklicznych. Chemotyp pnącza (przewaga jednych lub drugich) różni się osobniczo — to klucz do zrozumienia rozbieżnych opinii o skuteczności surowca. Ponadto: glikozydy chinowe (kwas chinowy i jego estry), triterpeny i saponiny triterpenowe, garbniki katechinowe i proantocyjanidyny, sterole, polifenole.
Surowiec silnie działający, o realnych interakcjach lekowych — nie nadaje się do samodzielnego, długotrwałego stosowania bez konsultacji z lekarzem lub doświadczonym fitoterapeutą. Tradycyjnie stosuje się odwar z kory: rozdrobnioną korę gotuje się długo (20–45 minut) w wodzie, bo garbniki i alkaloidy słabo przechodzą do krótkiego naparu, i pije w małych porcjach; w praktyce europejskiej surowiec występuje przede wszystkim w postaci standaryzowanych ekstraktów w kapsułkach, dawkowanych zgodnie z ulotką producenta. Nie podaję konkretnych dawek surowca sypkiego, bo zawartość alkaloidów w korze handlowej jest niestandaryzowana i różni się nawet dziesięciokrotnie między partiami. Kuracje prowadzi się cyklicznie (kilka tygodni stosowania, przerwa), nigdy bezterminowo. Nie stosować równolegle z lekami immunosupresyjnymi ani w trakcie chemioterapii bez zgody onkologa.
Dobra kora to płaty lub rurki grubości 3–8 mm, z zewnątrz szarobrunatne i szorstkie, w przełomie włókniste, o barwie od jasnobrunatnej do czerwonawej; smak wyraźnie gorzki i cierpki, zapach słaby, ziemisty. Kora bez goryczy, jasna i „drewniana” w smaku to zwykle domieszka drewna lub surowiec wypłukany. Największy problem rynkowy: podmiana Uncaria tomentosa na Uncaria guianensis (mniej owłosiona, o innym profilu alkaloidów) oraz na inne kory amazońskie — kupuj wyłącznie z deklaracją gatunku i najlepiej z certyfikatem chemotypu POA (pentacyklicznego). Przechowywać w szczelnych naczyniach, w ciemności, do 2–3 lat; kora nie jest wrażliwa na czas tak jak surowce olejkowe, ale chłonie wilgoć i pleśnieje. Odwar z kory silnie garbuje — pity do posiłku upośledza wchłanianie żelaza. Typowy błąd: zaparzanie kory jak herbaty (5 minut) — to daje jedynie garbnikowy wywar bez wartości.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.