Verbena officinalis
Skromna bylina o wiotkich, czterograniastych łodygach i drobnych liliowych kwiatach w długich kłosach, ceniona jako zioło gorzkie, uspokajające i mlekopędne.
Werbena pospolita należy do najstarszych roślin magicznych i leczniczych Europy — Celtowie i Rzymianie uznawali ją za ziele święte, oczyszczające ołtarze, stąd łacińskie verbena, czyli „gałązka ofiarna”. W zielarstwie praktycznym jest surowcem o działaniu gorzkim, uspokajającym, napotnym i mlekopędnym, wykorzystywanym przy napięciu nerwowym, wyczerpaniu, migrenach i w laktacji. Nie ma nic wspólnego z popularną „werbeną cytrynową” z herbatek — tamta to lippia trójlistna (Aloysia citrodora), krzew z Ameryki Południowej o cytrynowym zapachu; nasza werbena jest gorzka i prawie bezwonna. W Polsce rośnie dziko, choć nierównomiernie, na siedliskach ruderalnych i przydrożach.
Bylina lub krótkowieczna bylina o wysokości 30–80 cm, o pokroju wiotkim, rozpierzchłym, sprawiającym wrażenie „chudym”. Łodyga wzniesiona, sztywna i szorstka w dotyku, wyraźnie CZTEROGRANIASTA (jak u jasnotowatych), w górze widlasto rozgałęziona, o gałązkach odstających niemal poziomo. Liście nakrzyżległe (naprzeciwległe), szorstko owłosione; dolne krótkoogonkowe, jajowate, lirowato lub pierzasto wcinane i nierówno karbowane, o głęboko wciętych klapach; górne coraz drobniejsze, siedzące, lancetowate, prawie całobrzegie — silne zróżnicowanie liści na jednym pędzie jest cechą diagnostyczną. Użyłkowanie pierzaste, po spodniej stronie wyraźnie wypukłe, nadające liściowi pomarszczoną fakturę. Kwiatostan — bardzo długie, wiotkie, nitkowate KŁOSY (do 20–25 cm), zebrane po kilka na szczytach rozgałęzień; kwiaty rozmieszczone w kłosie luźno i rozkwitają stopniowo od dołu, przez co w jednym momencie otwarta jest tylko garstka kwiatów, a reszta kłosa to pąki i zawiązki owoców — kłos wygląda przez to na „prawie pusty”. Kwiat drobny, długości 3–5 mm, dwuwargowy, o pięciu nierównych łatkach korony, barwy bladoliliowej, lawendowej lub bladoróżowej, w rurce białawy; zapach znikomy. Owoc — rozpadająca się na 4 podłużne rozłupki, brunatne, żeberkowane. Korzeń palowy, zdrewniały, rozgałęziony, żółtawobrunatny. Smak ziela wyraźnie gorzki.
Rozproszona w całej Polsce, częstsza w cieplejszych regionach południa i zachodu (Dolny Śląsk, Wyżyna Lubelska, Małopolska), rzadsza na północy i w górach. Rośnie na siedliskach ruderalnych i wydeptanych: przydrożach, miedzach, przychaciach, wysypiskach, nasypach kolejowych, brzegach pól, w wapiennych murawach i na ugorach. Gatunek ciepłolubny, światłożądny, typowy dla siedlisk antropogenicznych — jej sąsiedztwo to zwykle pokrzywa, bylica i lebiodka. Bywa też uprawiana w ogrodach zielarskich.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte od wiatru. Gleba przeciętna do żyznej, gliniasto-piaszczysta lub gliniasta, przepuszczalna, świeża do umiarkowanie suchej, zasobna w wapń; odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–7,8). Znosi suszę i ubogie podłoże, źle znosi zastoiska wody. Mrozoodporność w warunkach polskich umiarkowana — na cięższych, mokrych glebach wymarza; na przepuszczalnym podłożu i przy suchej zimie przezimowuje bez okrycia, choć w surowe zimy bywa traktowana jak roślina krótkotrwała i wysiewana ponownie. Rozmnaża się z nasion (wysiew wiosną) lub przez podział. NIE zbierać z poboczy dróg o dużym natężeniu ruchu, z terenów kolejowych opryskiwanych herbicydami, z nasypów i wysypisk — werbena rośnie właśnie na takich siedliskach, więc dobór miejsca zbioru jest tu ważniejszy niż przy większości ziół.
ziele (Verbenae herba) — pędy kwitnące z liśćmi, ścinane w pełni kwitnienia
Ziele — od lipca do września, w pełni kwitnienia, gdy w kłosach otwarta jest największa liczba kwiatów, a dolna część kłosa dopiero zaczyna zawiązywać owoce. Zbierać w słoneczny, suchy dzień, w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy. Ścinać sekatorem lub nożem górne, ulistnione i kwitnące części pędów (25–35 cm), pozostawiając zdrewniałą nasadę i część rozety — roślina odbija i można zebrać drugi pokos we wrześniu. Nie zbierać pędów zdrewniałych ani obsypanych już rozłupkami — surowiec z przekwitniętych roślin jest ubogi i pełen zanieczyszczeń. Korzeń nie jest surowcem.
Glikozydy irydoidowe — przede wszystkim werbenalina (kornina) i hastatozyd, główne nośniki działania farmakologicznego i źródło gorzkiego smaku. Fenylopropanoidy: werbaskozyd (akteozyd) i izowerbaskozyd — związki o działaniu przeciwzapalnym i przeciwutleniającym. Flawonoidy (m.in. luteolina, apigenina i ich glikozydy, skutelareina), garbniki, kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), śluzy, gorycze, saponiny, niewielkie ilości olejku eterycznego (m.in. cytral, limonen, werbenon — w ilościach zbyt małych, by nadawać zapach), sole mineralne z krzemionką. Zawartość substancji czynnych jest najwyższa w kwitnących szczytach pędów, dlatego ścina się górne partie, a nie całą roślinę.
Napar: 1–2 łyżeczki suszonego, rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po szklance. Przy napięciu nerwowym i bezsenności — wieczorem, na 1–2 godziny przed snem; przy niestrawności i braku apetytu — pół szklanki 15–20 minut przed posiłkiem (gorycz działa tylko wtedy, gdy trafi na język — nie zapijać ani nie słodzić); przy przeziębieniu z gorączką — gorący napar 3 razy dziennie, w łóżku, dla efektu napotnego. Kuracja zwykle 2–4 tygodnie, po czym przerwa. Dla pobudzenia laktacji: napar 2–3 razy dziennie po pół szklanki, często w mieszance z kozieradką, kminkiem, anyżem i koprem włoskim. Nalewka: świeże lub suszone ziele zalać alkoholem 40–50%, macerować 2–3 tygodnie, zażywać po 20–30 kropli 2–3 razy dziennie w wodzie. Zewnętrznie — mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę wrzątku, 20 minut) do płukania jamy ustnej i gardła, do okładów na trudno gojące się rany, owrzodzenia podudzi, kontuzje i stłuczenia, oraz do przemywań przy wyprysku. Werbena jest gorzka — do herbatek na smak nadaje się słabo; nie myl jej z „werbeną cytrynową”, która jest zupełnie inną rośliną.
Suszyć w cieniu, w przewiewie, w cienkiej warstwie lub w luźnych wiązkach zawieszonych kwiatostanami w dół, w temperaturze do 35–40 °C — wyższa temperatura rozkłada irydoidy i surowiec traci gorycz, czyli traci wartość. Dobry surowiec: liście zachowują szarozieloną barwę, łodygi są cienkie i giętkie, a susz po rozgryzieniu ma wyraźnie GORZKI smak — brak goryczy oznacza surowiec przegrzany, stary albo zebrany po przekwitnieniu. Susz jest kruchy i łatwo się rozdrabnia; przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci. Odsiej grube, zdrewniałe łodygi — są balastem. NAJWAŻNIEJSZE ROZRÓŻNIENIE: „werbena” w handlu herbacianym to najczęściej lippia trójlistna / werbena cytrynowa (Aloysia citrodora) — krzew o silnym cytrynowym zapachu, liściach po trzy w okółku, stosowany dla smaku i lekko uspokajająco; nasza werbena pospolita (Verbena officinalis) jest gorzka, bezwonna, o czterograniastej łodydze i liliowych kwiatach w wiotkich kłosach. To dwa różne surowce o różnych zastosowaniach — nie podmieniaj ich. W terenie werbenę można pomylić z młodymi pędami przetacznika lub z jasnotowatymi (też czterograniasta łodyga) — rozstrzyga długi, nitkowaty, prawie pusty kłos oraz lirowato wcinane liście dolne. Mieszanki: z melisą i chmielem (uspokajająco), z dziurawcem (obniżenie nastroju, wyczerpanie), z krwawnikiem i rumiankiem (trawienie), z kozieradką i kminkiem (laktacja), z lipą i bzem czarnym (napotnie przy gorączce).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.