Wetiwer

Opis

Wetiwer to wieloletnia trawa z rodziny wiechlinowatych, pochodząca z Indii, ceniona nie za pęd, lecz za korzenie — gęstą, pionową sieć schodzącą nawet kilka metrów w głąb gleby. Ich olejek, jeden z najcięższych i najtrwalszych w perfumerii, jest klasycznym utrwalaczem zapachu i podstawowym surowcem aromaterapii uspokajającej (w Indiach nazywany „olejkiem spokoju”). W zielarstwie wetiwer nie jest surowcem do naparów w europejskim rozumieniu — jego domeną jest aromaterapia, kosmetyka i tradycyjne indyjskie chłodzące napoje. Roślina ma też ogromne znaczenie praktyczne w rolnictwie tropikalnym jako żywy pas przeciwerozyjny.

Wygląd

Wieloletnia trawa tworząca gęste, sztywne, kuliste kępy o wysokości 0,5–2 m (kwitnące źdźbła do 2,5–3 m), rosnące pionowo, bez rozłogów — kępa rozrasta się na obwód, ale nie rozpełza się, co odróżnia ją od trawy cytrynowej. Źdźbła sztywne, wzniesione, obłe, puste w środku, o wyraźnych kolankach. Liście równowąskie, sztywne, wzniesione lub lekko wygięte, długości 30–90 cm i szerokości 4–10 mm, o ostrym, szorstkim brzegu i wyraźnym, jasnym nerwie środkowym, sinozielone, bezwonne po roztarciu (to ważna cecha: pachnie korzeń, nie liść — odwrotnie niż u palczatki cytrynowej). Kwiatostan to wysmukła, wzniesiona wiecha długości 15–40 cm, zbudowana z licznych, cienkich, okółkowo osadzonych gałązek z parami kłosków; kłoski dwukwiatowe, drobne, często brunatnofioletowe, jeden siedzący, drugi szypułkowy. Owoc to ziarniak. Najważniejszy organ: system korzeniowy — gęsty, wiązkowy, silnie rozgałęziony i wyjątkowo głęboki (2–4 m, wyjątkowo do 5 m), rosnący prawie pionowo w dół, złożony z cienkich, gąbczastych, jasnobrunatnych korzonków o silnym, ziemisto-drzewnym zapachu.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla Indii (a także Bangladeszu, Sri Lanki i Mjanmy), gdzie rośnie na wilgotnych, okresowo zalewanych terenach, w dolinach rzek i na brzegach zbiorników. Uprawiany w całej strefie tropikalnej i subtropikalnej: Haiti i Indonezja (Jawa) to dominujący producenci olejku, obok Indii, Reunionu (odmiana „bourbon” uważana za najlepszą), Madagaskaru, Chin, Brazylii i Afryki Zachodniej. W Polsce nie występuje i nie zimuje; surowiec sprowadzany w postaci suszonych, ciętych korzeni oraz olejku eterycznego.

Warunki

Roślina strefy tropikalnej i subtropikalnej: stanowisko pełne słońce, temperatura optymalna 20–35 °C, duża tolerancja na skrajne warunki — znosi zarówno długotrwałą suszę, jak i okresowe zalanie, zasolenie i gleby ubogie. Podłoże niemal dowolne, byle głębokie (płytka gleba uniemożliwia rozwój korzeni, czyli surowca), o szerokim zakresie odczynu (pH ok. 4,5–8,5). Mrozoodporność żadna — część nadziemna ginie przy przymrozku, kępa nie przetrwa polskiej zimy w gruncie; w Polsce możliwa wyłącznie uprawa donicowa w ogrzewanej szklarni, praktycznie bez szans na uzyskanie dojrzałego korzenia. Nie dotyczy zbioru krajowego. Uwaga przy zakupie: sprawdzaj pochodzenie — olejek haitański i jawajski różnią się profilem zapachowym, a na rynku bywa fałszowany olejkami syntetycznymi lub rozcieńczany.

Surowiec

korzeń (Vetiveriae radix), przede wszystkim jako źródło olejku eterycznego (Vetiveriae aetheroleum)

Termin zbioru

Korzenie wykopuje się z roślin 15–24-miesięcznych (w praktyce po 18 miesiącach — młodszy korzeń jest ubogi w olejek, starszy zdrewniały i trudny do wykopania), w porze suchej, gdy gleba jest łatwiejsza do rozbicia, a zawartość olejku najwyższa. Kępę podkopuje się w całości, korzenie odcina od nadziemnej części, płucze z ziemi, siecze i podsusza w cieniu przez kilka dni do lekkiego zwiędnięcia — surowiec zbyt świeży destyluje się gorzej, zbyt suchy traci frakcję lotną. Destylacja z parą wodną jest długa (nawet 18–24 godziny), bo związki wetiwerowe są bardzo ciężkie. Olejek nietypowo dojrzewa: świeżo destylowany pachnie surowo, pełnię bukietu osiąga po kilku miesiącach leżakowania.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny korzenia (ok. 0,5–2%) o niezwykle złożonym składzie — kilkaset związków, niemal wyłącznie seskwiterpenowych, o wysokiej masie cząsteczkowej, stąd lepkość i trwałość zapachu. Główne grupy: seskwiterpenoidy wetiwerowe — chuzimol, wetiwerole i ich estry (octan wetiwerylu), wetiwony (α- i β-wetiwon, uznawane za kluczowe dla charakteru zapachu), khusimol, khuzimon, kwas wetiwerowy, wetiwazulen, cykloketony i wetispireny. W samym korzeniu ponadto: garbniki, kwasy fenolowe, sterole, żywice, celuloza. Skład olejku różni się istotnie zależnie od pochodzenia (Haiti, Jawa, Reunion) — nie ma jednego „wetiweru”.

Właściwości

• Aromaterapeutycznie: silnie uspokajające, wyciszające i uziemiające — olejek uchodzi za jeden z najskuteczniejszych surowców przy niepokoju, napięciu nerwowym, natłoku myśli i bezsenności; w badaniach wykazano wpływ inhalacji olejku wetiwerowego na czujność i aktywność OUN. Miejscowo przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, kojące podrażnioną skórę; w kosmetyce ceniony do skóry suchej, dojrzałej, tłustej i trądzikowej oraz jako składnik preparatów przeciwłojotokowych. W medycynie ajurwedyjskiej korzeń (khus) uważany za surowiec chłodzący (sitavirya), tradycyjnie stosowany na gorączkę, pragnienie i „nadmiar ciepła” w organizmie, moczopędnie i przeciwgorączkowo; olejek wykazuje też działanie odstraszające owady (repelent na komary i termity). W perfumerii jest jednym z najważniejszych utrwalaczy zapachu (nuta bazowa).

Zastosowanie

Wetiwer nie jest surowcem naparowym w europejskim zielarstwie — nie rób z niego „ziółka na nerwy” do picia. Podstawowe zastosowania: (1) Aromaterapia — 2–4 krople olejku do dyfuzora lub kominka zapachowego wieczorem, przy napięciu i kłopotach z zasypianiem; olejek jest gęsty i bardzo intensywny, mniej znaczy więcej. (2) Do wcierań i masażu — rozcieńczyć do 1–3% w oleju bazowym (ok. 3–9 kropli na 30 ml oleju), wcierać w kark, barki, sploty; w kosmetyce do 1% w kremach i balsamach. (3) Kąpiel — 3–5 kropli olejku wymieszać z emulgatorem (mleko, miód, olej), nigdy nie wlewać wprost do wody. (4) Napój chłodzący khus (Indie) — garść czystych, suszonych korzeni zalać zimną wodą i macerować kilka godzin lub przez noc, pić latem jako napój orzeźwiający. (5) Praktycznie: pęczki korzeni wkładane do szaf działają jak naturalny repelent na mole i odświeżacz. Nie stosować olejku doustnie.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec korzeniowy: cienkie, gąbczaste, jasno- do ciemnobrunatnych, elastyczne (nie kruszące się na pył) korzonki o silnym, ciężkim, ziemisto-drzewnym, lekko dymnym zapachu; korzeń bezwonny jest wypłukany lub stary. Olejek: gęsty, lepki, o barwie od bursztynowej po ciemnobrunatną, zapach ziemisto-drzewny z nutą dymu i orzecha — jeśli jest wodnisty, jasny i „słodko-drzewny” w prosty sposób, prawdopodobnie jest rozcieńczony lub syntetyczny. W przeciwieństwie do większości olejków wetiwer POPRAWIA się z wiekiem — leżakowany kilka lat zyskuje na głębi; nie ma potrzeby wyrzucać go po dacie ważności, o ile jest szczelnie zamknięty. Przechowywać w ciemnym szkle, w chłodzie; z powodu lepkości trudno odmierza się go kroplomierzem — podgrzej fiolkę w dłoni. W mieszankach zapachowych łączy się z drzewem sandałowym, paczulą, cedrem, lawendą, geranium i cytrusami (wetiwer utrwala nuty ulotne). Typowy błąd: przedawkowanie w kompozycji — jedna kropla dominuje całą mieszankę na wiele godzin. Nie mylić korzenia wetiweru z korzeniem palczatki (trawy cytrynowej): u trawy cytrynowej pachnie liść i pęd, u wetiweru wyłącznie korzeń.

Przeciwwskazania