Wiąz czerwony (slippery elm)

Opis

Wiąz czerwony to drzewo wschodniej Ameryki Północnej, którego surowcem jest kora wewnętrzna (łyko) — po zwilżeniu staje się śliska i galaretowata, stąd angielska nazwa slippery elm. Był podstawowym surowcem osłaniającym medycyny Indian i pionierów, używanym na oparzenia, rany, kaszel i wrzody; w amerykańskiej farmakopei figurował przez ponad sto lat. Działa czysto fizycznie: śluz tworzy warstwę ochronną na podrażnionej błonie śluzowej gardła, przełyku, żołądka i jelit. W Polsce nie występuje i nie ma tradycji stosowania — surowiec importowany, w europejskim zielarstwie zastępowany prawoślazem i porostem islandzkim, które działają tak samo. Gatunek zagrożony w naturze przez holenderską chorobę wiązów i nadmierny zbiór kory.

Wygląd

Drzewo liściaste wysokości 15–20 m (wyjątkowo do 25 m), o pniu średnicy do 50–70 cm i koronie szerokiej, rozłożystej, z gałęziami odchodzącymi pod dużym kątem. Kora zewnętrzna szarobrunatna do rdzawobrunatnej, głęboko bruzdowana; pod nią kora wewnętrzna (łyko) grubości 2–6 mm, biaława do rdzawoczerwonawej, wyraźnie włóknista i śluzowata — świeżo zdjęta jest kleista i „śliska”, i to ona jest surowcem; ta czerwonawa barwa łyka to główna cecha odróżniająca od innych wiązów. Pączki tępe, ciemnobrunatne, gęsto pokryte rdzawoczerwonymi włoskami (charakterystyczne!). Liście skrętoległe, dwurzędowe, krótkoogonkowe, jajowate do odwrotnie jajowatych, długości 10–18 cm, o brzegu podwójnie piłkowanym, wierzchołku ostro zaostrzonym i — typowo dla wiązów — nasadzie wyraźnie ASYMETRYCZNEJ (jedna połowa blaszki „zsuwa się” niżej niż druga); użyłkowanie pierzaste, nerwy boczne proste, wyraźnie równolegle biegnące do brzegu; blaszka szorstka i szorstko owłosiona z OBU stron (u wiązu górskiego spód jest miękko owłosiony) — po roztarciu pachnie charakterystycznie. Kwiatostan to gęsty, krótkoszypułkowy, główkowaty pęczek drobnych, czerwonawozielonych, bezpłatkowych kwiatów obupłciowych, rozwijających się w marcu–kwietniu PRZED liśćmi. Owoc to okrągławe, spłaszczone skrzydlaki średnicy 1,5–2 cm, z nasieniem pośrodku, o skrzydle nagim, ale owłosionym nad nasieniem i bez wcięcia sięgającego nasienia — dojrzewające tuż po kwitnieniu. System korzeniowy szeroki, płytki, silnie rozgałęziony.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla wschodniej i środkowej Ameryki Północnej — od południowo-wschodniej Kanady (Ontario, Quebec) przez wschodnie i środkowe stany USA po Teksas i Florydę. Rośnie w wilgotnych lasach liściastych, w dolinach rzek, na żyznych zboczach i terenach zalewowych, na glebach głębokich i zasobnych, często razem z orzesznikami, klonami i jesionami. W Polsce nie występuje w naturze i nie jest uprawiany (nasze rodzime wiązy to Ulmus glabra, U. minor i U. laevis — o korze bez wartości śluzowej). Surowiec sprowadzany z USA i Kanady, głównie jako sproszkowane łyko; zbiór ze stanu naturalnego obciąża gatunek dziesiątkowany przez grafiozę (holenderską chorobę wiązów) — wybieraj surowiec z upraw i zbiorów certyfikowanych.

Warunki

Drzewo strefy umiarkowanej, w Ameryce dobrze mrozoodporne (strefy 3–9), w polskich warunkach klimatycznych zimowałoby bez problemu, ale nie ma tu ani tradycji uprawy, ani sensu jej zakładania — a nasadzenia obcych wiązów sprzyjają rozprzestrzenianiu grafiozy. Preferuje stanowisko słoneczne do półcienistego, glebę głęboką, żyzną, próchniczną, świeżą do wilgotnej, dobrze przepuszczalną, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5), znosi okresowe zalewanie i gleby wapienne. W Polsce nie ma czego zbierać ze stanu naturalnego — nie próbuj zdejmować kory z rodzimych wiązów jako zamiennika, bo nie zawierają śluzu w użytecznej ilości. Kupując, unikaj proszku z domieszką kory zewnętrznej (ciemny, ziemisty, słabo śluzowaty) — surowiec ma być z samego łyka.

Surowiec

kora wewnętrzna, czyli łyko (Ulmi rubrae cortex interior), w handlu najczęściej sproszkowana

Termin zbioru

Korę wewnętrzną pozyskuje się wiosną (kwiecień–czerwiec), gdy soki krążą i łyko łatwo odchodzi od drewna, z drzew co najmniej 10-letnich. Zbiór prawidłowy polega na zdejmowaniu kory z gałęzi i z pni drzew ściętych lub przeznaczonych do wycinki — obrączkowanie żywego pnia zabija drzewo i jest główną przyczyną wyniszczenia stanowisk. Zewnętrzną, martwą warstwę korka zeskrobuje się, pozostawiając samo łyko, które kroi się w pasy i suszy w cieniu, w przewiewie, do stanu łamliwego; następnie mieli na proszek. Surowca nie zbiera się z drzew chorych i zamierających — a te stanowią dziś większość dużych wiązów.

Skład chemiczny

Podstawowym i decydującym składnikiem są śluzy (mucilago) — polisacharydy heterogenne, głównie o charakterze arabinoksylanów i galaktoz, ramnozy, galakturonianów, pęczniejące w wodzie i tworzące gęsty, lepki koloid. Ponadto: garbniki, fitosterole (m.in. beta-sitosterol), kwasy fenolowe, flawonoidy, niewielkie ilości skrobi, sole mineralne (wapń, magnez), oksalan wapnia w postaci kryształów. Surowiec nie zawiera składników działających układowo — jego działanie jest miejscowe i fizyczne, nie farmakologiczne.

Właściwości

• Osłaniające (demulcens) i powlekające — śluz pokrywa błonę śluzową gardła, przełyku, żołądka i jelit warstwą ochronną, łagodząc podrażnienie, ból i odruch kaszlowy; działanie identyczne co do mechanizmu z prawoślazem i porostem islandzkim. Przeciwkaszlowe przy suchym, drażniącym kaszlu i zapaleniu gardła. Osłaniające przy zgadze, refluksie, nieżycie żołądka, chorobie wrzodowej i zespole jelita drażliwego (tradycyjnie także jako składnik mieszanek przy nieswoistych zapaleniach jelit). Łagodnie regulujące wypróżnienia: pęczniejący śluz zwiększa objętość i konsystencję treści jelitowej, działając zarówno przy zaparciu, jak i przy biegunce. Zewnętrznie — kataplazmy z proszku zmieszanego z wodą na oparzenia, odleżyny, czyraki, zapalenia skóry i trudno gojące się rany. Tradycyjnie stosowany jako lekkostrawne pożywienie dla rekonwalescentów (kleik).

Zastosowanie

Kleik (podstawowa postać): 1 łyżeczkę sproszkowanego łyka (ok. 2–4 g) rozmieszać najpierw z niewielką ilością ZIMNEJ wody na gładką papkę, dopiero potem dolać ok. 200 ml gorącej wody i mieszać do zgęstnienia; pić powoli, 2–3 razy dziennie, między posiłkami. Wsypanie proszku wprost do wrzątku daje grudki — to najczęstszy błąd. Macerat na zimno: 1–2 łyżeczki grubo ciętej kory zalać szklanką zimnej lub letniej wody, odstawić na 1–2 godziny, mieszając od czasu do czasu, przecedzić i wypić (ewentualnie podgrzać); gotowanie NIE jest wskazane, bo skraca łańcuchy polisacharydów i pogarsza właściwości powlekające. Pastylki i cukierki do ssania z proszkiem — na drapanie w gardle i suchy kaszel. Zewnętrznie: proszek rozrobić ciepłą wodą na gęstą pastę, nałożyć na gazę i przyłożyć do zmiany skórnej, zmieniać co kilka godzin. KLUCZOWA ZASADA: śluzy wiążą i opóźniają wchłanianie leków — zachowaj co najmniej 1–2 godziny odstępu między wiązem a jakimkolwiek doustnym lekiem. Pić z odpowiednią ilością płynu.

Uwagi dla zielarza

Dobry proszek jest jasny — kremowy do jasnorudawego, o zapachu delikatnie zbożowym, przypominającym kaszę lub siano; po zalaniu wodą natychmiast pęcznieje i tworzy gładki, śliski, wyraźnie kleisty żel. Proszek ciemny, brunatny i ziemisty, który nie kleikuje, zawiera korę zewnętrzną albo drewno — to surowiec bezwartościowy. Kora cięta jest lepsza do przechowywania niż proszek (mniejsza powierzchnia, wolniejsze utlenianie), ale w praktyce handlowej dominuje proszek. Przechowywać w szczelnym naczyniu, w chłodzie i suchu, do ok. 1–2 lat; śluzy są higroskopijne — wilgoć powoduje zbrylanie i pleśń, a raz zbrylony proszek już nie kleikuje prawidłowo. Suszenie tylko w cieniu, do 40 °C. W mieszankach łączy się z prawoślazem, porostem islandzkim, siemieniem lnianym i lukrecją (osłona żołądka), z rumiankiem i melisą (jelito drażliwe). W polskim zielarstwie w praktyce nie ma potrzeby sięgać po import: prawoślaz lekarski (korzeń) i porost islandzki dają ten sam efekt osłaniający, są krajowe, tańsze i nie obciążają zagrożonego gatunku — traktuj wiąz czerwony jako ciekawostkę, a nie konieczność.

Przeciwwskazania