Wiciokrzew japoński

Opis

Wiciokrzew japoński to jedno z najczęściej stosowanych ziół chińskich — pąki kwiatowe zbierane tuż przed rozwinięciem noszą nazwę jin yin hua, czyli „kwiat złota i srebra”, bo świeżo otwarty kwiat jest biały, a starzejąc się żółknie i na jednym pędzie widać obie barwy naraz. W medycynie chińskiej należy do grupy surowców „oczyszczających gorąco i usuwających toksynę”, podawanych w gorączkach, anginach i stanach zapalnych górnych dróg oddechowych. Chemicznie jest bogatym źródłem kwasu chlorogenowego i sekoirydoidów. W Polsce roślina uprawiana bywa ozdobnie, ale surowiec zielarski sprowadzany jest z Chin. Uwaga: to gatunek inwazyjny w wielu krajach i nie należy go wprowadzać do środowiska naturalnego.

Wygląd

Pnącze zdrewniałe u nasady, o pędach owijających się prawoskrętnie, osiągające 3–9 m długości. Młode pędy czerwonobrunatne, gęsto szorstko owłosione i gruczołowate. Liście naprzeciwległe, krótkoogonkowe, jajowate do jajowatolancetowatych, długości 3–8 cm, o brzegu całobrzegim, użyłkowaniu pierzastym, w łagodnym klimacie zimozielone lub półzimozielone, młode często owłosione po obu stronach. Kwiaty wyrastają parami w kątach liści (nie w główkowatych kwiatostanach szczytowych jak u wiciokrzewu pomorskiego) — to cecha diagnostyczna. Kwiat grzbiecisty, dwuwargowy, rurkowato wydłużony, długości 3–5 cm, silnie pachnący; korona początkowo biała lub kremowa, z wiekiem żółknąca, z wystającymi daleko poza rurkę pręcikami i szyjką słupka. Pod kwiatami para liściowatych, wolnych przysadek. Owoc — kulista, czarna, błyszcząca, kilkunasienna jagoda (u wiciokrzewu pomorskiego jagody są czerwone i zebrane w główkę). Korzeń — system palowo-wiązkowy z licznymi rozłogami, roślina łatwo ukorzenia się z pędów.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla Azji Wschodniej — Chin, Korei, Japonii — gdzie rośnie w zaroślach, na skrajach lasów, w dolinach rzecznych i na skarpach. Poza zasięgiem naturalnym silnie ekspansywny, w Ameryce Północnej i Australii uznany za gatunek inwazyjny. W Polsce nie występuje dziko; bywa sadzony w ogrodach i na pergolach, ale w surowych zimach przemarza. Surowiec zielarski (jin yin hua) sprowadzany jest głównie z plantacji w Chinach — prowincje Henan, Shandong, Hebei — i trafia do Polski przez hurtownie ziół chińskich oraz importerów suplementów.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, osłonięte od mroźnych wiatrów wschodnich. Gleba przeciętna, przepuszczalna, świeża, próchniczna; roślina toleruje szeroki zakres odczynu, najlepiej rośnie na glebach lekko kwaśnych do obojętnych (pH ok. 5,5–7,5). Wymaga umiarkowanej wilgotności — znosi krótką suszę, ale przy przesuszeniu gubi liście. Mrozoodporność ograniczona: w warunkach polskich pędy przemarzają przy silnych mrozach, roślina zwykle odbija od nasady, ale w strefie 5–6 wymaga okrycia i osłoniętego stanowiska; nie jest to więc gatunek, z którego można u nas liczyć na pewny, coroczny plon pąków. Nie zbierać z żywopłotów przydrożnych i nasadzeń miejskich (spaliny, opryski), a przede wszystkim nie wysadzać rośliny w pobliżu terenów przyrodniczo cennych — łatwo dziczeje i dusi rodzimą roślinność.

Surowiec

pąk kwiatowy i kwiat (Lonicerae japonicae flos, chiń. jin yin hua), rzadziej łodyga z liśćmi (Lonicerae japonicae caulis, ren dong teng)

Termin zbioru

Pąk kwiatowy (jin yin hua) — kluczowy termin: zbiera się wyłącznie zamknięte, wyrośnięte pąki tuż przed rozwinięciem, gdy są jeszcze zielonkawobiałe do kremowych, w Chinach zwykle od maja do lipca, w kilku rzutach w miarę zawiązywania kwiatów. Zbiór wykonuje się rano, po obeschnięciu rosy, a przed pełnym nagrzaniem dnia — pąk zebrany w upał szybko się rozwija i traci wartość. Pąki rozwinięte w kwiaty są surowcem gorszej klasy. Łodyga z liśćmi (ren dong teng) — jesienią lub zimą, z pędów jednorocznych i dwuletnich, cięta na odcinki i suszona.

Skład chemiczny

Kwasy fenolowe — przede wszystkim kwas chlorogenowy i jego izomery (główny marker jakościowy surowca) oraz kwas kawowy. Flawonoidy: luteolina i jej glikozydy, rutyna, kwercetyna. Sekoirydoidy i irydoidy (m.in. sekoksylogancyna, loganina, sweroza). Triterpenowe saponiny typu lonicerozydów i kwasu hederagenowego. Olejek eteryczny w niewielkiej ilości, odpowiedzialny za silny zapach kwiatów (m.in. linalol, jaśmonian metylu). Do tego garbniki, kwasy organiczne i śluzy.

Właściwości

• Przeciwzapalne, przeciwgorączkowe (napotne), przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe in vitro — surowiec tradycyjnie stosowany w anginach, gorączkach infekcyjnych, zapaleniach gardła i migdałków, ostrych nieżytach górnych dróg oddechowych. Wykazuje działanie antyoksydacyjne (kwas chlorogenowy, flawonoidy) i łagodnie ściągające. W medycynie chińskiej klasyfikowany jako surowiec „chłodny”, oczyszczający gorąco i toksynę, stosowany także zewnętrznie na czyraki, ropnie i zapalne zmiany skórne. Bywa też używany pomocniczo przy biegunkach o podłożu infekcyjnym oraz w zapaleniach spojówek (przymoczki).

Zastosowanie

Napar: ok. 1–2 łyżeczki (kilka gramów) suszonych pąków zalać szklanką wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie w trakcie infekcji, krótkotrwale. W praktyce chińskiej surowiec występuje głównie w odwarach mieszankowych — klasyczne połączenie to jin yin hua z forsycją (Forsythia suspensa) i miętą w recepturach „na gorąco zewnętrzne”. Napar wystudzony nadaje się na płukanki gardła i jamy ustnej oraz na przymoczki na zmiany zapalne skóry. Nie stosować przewlekle bez potrzeby — to surowiec do kuracji krótkich, interwencyjnych, a nie do codziennego picia miesiącami. Preparaty gotowe (kapsułki, ekstrakty standaryzowane na kwas chlorogenowy) stosować zgodnie z zaleceniem producenta.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec to całe, nierozwinięte pąki — proste lub lekko wygięte, pałeczkowate, o barwie żółtozielonej do jasnobrązowej, o wyraźnym, słodkawo-kwiatowym zapachu i lekko gorzkawym smaku. Surowiec ciemnobrunatny, rozsypany, z dużym udziałem rozwiniętych kwiatów i szypułek to towar podrzędny. Suszenie: w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temperaturze do ok. 40 °C — wyższa temperatura rozkłada kwas chlorogenowy i wypędza olejek, a surowiec brunatnieje. Suszyć szybko i w cienkiej warstwie, bez przewracania w pierwszej dobie (pąki się łamią). Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych opakowaniach, z dala od wilgoci — surowiec chłonnie wilgotnieje i pleśnieje. Mieszanki: dobrze łączy się z forsycją, lipą i szałwią (gardło), z kwiatem bzu czarnego i wierzbą (gorączka). Uwaga na zamienniki: w handlu jako „jin yin hua” występują też pąki innych gatunków Lonicera (m.in. L. macranthoides, L. hypoglauca) — mają zbliżone zastosowanie, ale inny profil zawartości; kupować od importerów podających gatunek. Nie mylić surowca kwiatowego z jagodami — owoce wiciokrzewów są niejadalne.

Przeciwwskazania