Lonicera caerulea
Krzew o podłużnych, granatowych, jadalnych owocach z woskowym nalotem — najwcześniejszy owoc sezonu, bogaty w antocyjany.
Jagoda kamczacka to jedyny wiciokrzew o jadalnych owocach — pozostałe gatunki rodzaju Lonicera mają owoce niejadalne lub trujące, co czyni pewne oznaczenie sprawą krytyczną. W Polsce gatunek typowy (Lonicera caerulea s.l.) występuje jako rzadka roślina górska i torfowiskowa, natomiast w uprawie mamy odmiany wywodzące się z form dalekowschodnich (var. kamtschatica, var. edulis, kanadyjskie „haskap”), wyselekcjonowane pod kątem smaku i plonu. Owoce dojrzewają skrajnie wcześnie — w drugiej połowie maja i w czerwcu, przed truskawkami — i są cenione za bardzo wysoką zawartość antocyjanów i witaminy C. Surowiec ma charakter przede wszystkim odżywczy i antyoksydacyjny; nie jest to zioło lecznicze w klasycznym rozumieniu i nie ma monografii farmakopealnej.
Krzew wysokości 1–2 m (w uprawie zwykle 1,2–1,8 m), o gęstym, kulistawym lub wzniesionym pokroju i sztywnych, wzniesionych pędach. Kora starszych pędów jasnobrązowa lub szarobrunatna, charakterystycznie ŁUSZCZĄCA SIĘ podłużnymi pasami i wstęgami — cecha typowa, u młodych roślin bywa myląco odbierana jako choroba. Młode pędy często purpurowo nabiegłe, owłosione. Liście NAPRZECIWLEGŁE (rodzaj Lonicera), podłużnie eliptyczne do jajowatolancetowatych, długości 3–7 cm, całobrzegie (bez ząbków) — cecha diagnostyczna, tępo lub krótko zaostrzone, siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, szarozielone i lekko owłosione, z wyraźnym sinawym (siwym) nalotem, od którego pochodzi nazwa gatunkowa; użyłkowanie pierzaste, słabo widoczne. Kwiaty wyrastają PARAMI w kątach liści na wspólnej szypułce, dzwonkowato-rurkowate, długości ok. 1–1,5 cm, żółtawobiałe lub kremowe, lekko dwuwargowe, rozwijają się bardzo wcześnie (kwiecień, czasem koniec marca), odporne na przymrozki do ok. −7 °C. Owoc: najważniejsza cecha rozpoznawcza — z każdej pary kwiatów powstaje JEDEN podłużny, walcowaty lub wrzecionowaty, nieregularnie zwężony owoc (zrośnięte dwie zalążnie), długości 1,5–3 cm, granatowoczarny, pokryty grubym, siwym woskowym nalotem, o ciemnofioletowym, soczystym miąższu silnie barwiącym; smak słodko-kwaśny, u form dzikich i słabszych odmian gorzkawy. Owoc NIE jest kulisty i nie występuje w parach jak u pozostałych wiciokrzewów. Korzenie płytkie, wiązkowe, rozłożone tuż pod powierzchnią gleby.
Gatunek typowy (Lonicera caerulea) jest w Polsce rzadkim składnikiem flory górskiej i torfowiskowej — notowany w Sudetach, Karpatach i na nielicznych torfowiskach wysokich, na Czerwonej liście gatunków zagrożonych; tych stanowisk NIE wolno eksploatować. Surowiec pochodzi wyłącznie z uprawy: odmiany uprawne wywodzą się z Kamczatki, Kuryli, Syberii, Japonii i Kanady, a od kilkunastu lat są w Polsce z powodzeniem uprawiane towarowo (plantacje w całym kraju, w tym na słabszych glebach i na północy). W sadach amatorskich i przydomowych gatunek szybko się rozpowszechnia jako „pierwszy owoc sezonu”.
Stanowisko słoneczne (w półcieniu rośnie, ale plonuje słabo i owoce są kwaśniejsze), osłonięte od wiatru. Gleba próchniczna, przepuszczalna, stale umiarkowanie wilgotna — roślina ma płytki system korzeniowy i źle znosi przesychanie; wymaga ściółkowania. Odczyn od kwaśnego do lekko kwaśnego, optymalnie pH 5,5–6,5 (znosi też odczyn obojętny, gorzej zasadowy). Mrozoodporność wybitna: pędy wytrzymują nawet poniżej −40 °C, kwiaty do ok. −7 °C, dzięki czemu gatunek plonuje pewnie także w rejonach o ostrym klimacie. WYMAGA ZAPYLACZA — jest samopłodny tylko szczątkowo; trzeba sadzić co najmniej dwie różne odmiany kwitnące w tym samym czasie, inaczej plon będzie znikomy (najczęstszy błąd w uprawie amatorskiej). Nie zbierać owoców z krzewów żywopłotowych i parkowych bez pewnego oznaczenia gatunku ani z roślin przy ruchliwych drogach. Nie pozyskiwać z naturalnych stanowisk górskich i torfowiskowych.
owoc (Lonicerae caeruleae fructus) — świeży, mrożony lub suszony. To praktycznie jedyny surowiec; pozostałe organy nie mają zastosowania. Ludowo w Azji stosowano też liść i pęd, ale w polskim zielarstwie nie są używane.
Owoc — od drugiej połowy maja do końca czerwca, zależnie od odmiany i regionu; najwcześniejszy owoc jagodowy w Polsce. Kluczowa zasada: owoc zmienia barwę na granatową ZANIM dojrzeje smakowo — zbierany zaraz po zabarwieniu jest kwaśny i gorzki. Zbierać 7–10 dni po pełnym zabarwieniu, gdy miąższ w środku jest ciemnofioletowy (przekroić kilka owoców i sprawdzić — jeśli środek jest jeszcze zielonkawy lub jasny, jest za wcześnie) i gdy owoce łatwo odchodzą od szypułki. Zbiór w suchy dzień, rano po obeschnięciu rosy, ostrożnie — owoce są delikatne i łatwo pękają, silnie barwiąc ręce i tkaniny. Dojrzewanie jest nierównomierne, zbiera się w 2–3 rzutach; owoce silnie się osypują, dlatego pod krzewem rozkłada się płachtę. Przerabiać niezwłocznie (mrożenie, przetwory, susz) — świeże przechowują się bardzo krótko.
Antocyjany w bardzo wysokiej zawartości, z dominującą cyjanidyno-3-O-glukozydem (owoc należy do najbogatszych w antocyjany owoców uprawianych w Polsce, przewyższając pod tym względem borówkę wysoką), inne antocyjany cyjanidynowe i peonidynowe; kwasy fenolowe (chlorogenowy, neochlorogenowy, kawowy), flawonole (rutyna, kwercetyna), katechiny i proantocyjanidyny; witamina C w wysokiej zawartości, witaminy z grupy B, prowitamina A; kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy) nadające wyraźną kwasowość; pektyny, błonnik; sole mineralne (potas, wapń, magnez, żelazo, mangan); irydoidy w niewielkiej ilości (odpowiadają za gorzkawy posmak dzikich form). Zawartość antocyjanów i witaminy C zależy silnie od odmiany, nasłonecznienia i stopnia dojrzałości.
Głównym sposobem stosowania jest spożycie owoców: świeżych (garść dziennie w sezonie), mrożonych (zachowują antocyjany przez wiele miesięcy — najlepszy sposób przechowania) lub w przetworach. Sok, przecier, dżem, konfitura, nalewka, wino, syrop — surowiec doskonale nadaje się do przetwórstwa dzięki wysokiej kwasowości i barwie. Napar z suszonych owoców: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem; pić 1–2 razy dziennie jako herbatka antyoksydacyjna, także w mieszankach z owocem róży, aronii i dzikiej róży. Ze względu na kwasowość i pektyny owoce dobrze łączyć z jabłkiem, gruszką lub owocem czarnego bzu w przetworach. Nie ma potrzeby ani podstaw do dawkowania „leczniczego” — to owoc, spożywa się go jak owoc. Suszenie: w temperaturze do 40–50 °C, aby nie rozłożyć antocyjanów.
Zbieraj dopiero tydzień po zabarwieniu — to najczęstszy błąd; zebrane zbyt wcześnie owoce są cierpkie i gorzkie i zniechęcają do gatunku na lata. W uprawie sadź co najmniej dwie różne, jednocześnie kwitnące odmiany — bez zapylacza krzew praktycznie nie owocuje. Owoce silnie barwią — pracuj w rękawiczkach, plamy z antocyjanów trudno usunąć z tkanin. Do przechowania najlepsze jest mrożenie; suszenie w zbyt wysokiej temperaturze rozkłada antocyjany i daje surowiec brunatny zamiast granatowo-fioletowego — dobry susz zachowuje ciemną, fioletową barwę i przy zaparzeniu daje intensywnie zabarwiony napar. BEZWZGLĘDNIE ROZPOZNAWAJ GATUNEK: jadalne są WYŁĄCZNIE owoce Lonicera caerulea — podłużne, walcowate, granatowe z siwym nalotem, po jednym z pary kwiatów. Owoce pozostałych rodzimych i ozdobnych wiciokrzewów (suchodrzew pospolity L. xylosteum — czerwone, kuliste, zrośnięte parami; wiciokrzew pomorski i przewiercień L. periclymenum, L. caprifolium — czerwone/pomarańczowe kuliste jagody w główkach; wiciokrzew czarny L. nigra; wiciokrzew tatarski L. tatarica) są NIEJADALNE lub TRUJĄCE, powodują wymioty i biegunkę, szczególnie u dzieci. Nigdy nie zbieraj „niebieskich jagód” z przypadkowego krzewu w parku czy żywopłocie. Kora łuszcząca się pasami to cecha zdrowego krzewu, nie choroba — nie próbuj jej „leczyć”. Roślina ma płytkie korzenie: nie przekopuj gleby wokół krzewu, ściółkuj.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.