Lycopodium annotinum
Leśny widłak o sztywnych, kłujących listkach i pojedynczych kłosach zarodnionosnych; źródło likopodium — pyłku zarodnikowego.
Widłak jałowcowaty to wieloletni, zimozielony gatunek runa borów świeżych i lasów mieszanych, tworzący długie, płożące się po ściółce pędy. Nazwa gatunkowa odnosi się do wyraźnych, corocznych przewężeń na pędzie, które pozwalają odczytać jego wiek. W zielarstwie liczy się nie ziele, lecz zarodniki — sypki, jasnożółty likopodium o wybitnych właściwościach hydrofobowych, dawniej podstawowy proszek do zasypywania pigułek i odparzeń. Ziele zawiera alkaloidy widłakowe i nie nadaje się do samodzielnego stosowania. W Polsce gatunek objęty ochroną, więc pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych jest zabronione.
Roślina zimozielona o pędzie płożącym długości 0,5–1 m, luźno przytwierdzonym do ściółki korzeniami przybyszowymi, z którego wyrastają wzniesione, widlasto rozgałęzione pędy boczne wysokości 10–25 cm. Cały pęd gęsto pokryty drobnymi, sztywnymi, lancetowato-szydlastymi listkami (mikrofilami) zakończonymi krótkim, kłującym ostrzem — listki odstają od pędu prawie prostopadle lub są odgięte w dół, co nadaje pędowi wygląd gałązki jałowca. Listki ustawione są w kilku równych, niesymetrycznie rozłożonych szeregach, jednakowej wielkości. Na pędzie widoczne coroczne przewężenia (stąd „annotinum”). Kłosy zarodnionośne pojedyncze, siedzące, bez trzonka, ustawione szczytowo na wzniesionych pędach, walcowate, długości 2–3 cm, żółtawozielone; zbudowane z trójkątnych, ząbkowanych sporofili z zarodniami w kątach. Zarodniki jasnożółte, sypkie, tłuste w dotyku. Brak kwiatów i owoców — rozmnażanie zarodnikami. Organ podziemny nie występuje w typowej postaci: rolę pełni płożący pęd z licznymi korzeniami przybyszowymi.
Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, choć nierównomiernie: pospolitszy w borach północnych, na Pomorzu, Mazurach, w Puszczach Białowieskiej i Augustowskiej oraz w górach po piętro regla górnego, rzadszy w Polsce środkowej i zachodniej. Rośnie w runie borów świeżych i wilgotnych, borów mieszanych i kwaśnych buczyn, na ściółce igliwiowej, w miejscach zacienionych i wilgotnych, często wśród mchów i borówki czernicy. Unika gleb żyznych i zasadowych.
Stanowisko cieniste do półcienistego, o wysokiej i stałej wilgotności powietrza. Gleba kwaśna (pH ok. 4,0–5,5), piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, uboga w związki azotu, próchniczna w warstwie ściółki, stale świeża do wilgotnej. Wymaga mikoryzy, dlatego praktycznie nie daje się przenosić ani uprawiać — próby przesadzania kończą się obumarciem rośliny. Pełna mrozoodporność. NIE zbierać ze stanowisk naturalnych — gatunek objęty ochroną; nie zbierać także w rezerwatach, parkach narodowych i lasach będących pod nadzorem ochrony przyrody.
zarodniki (Lycopodii sporae, likopodium); ziele (Lycopodii herba) — surowiec alkaloidowy, dziś praktycznie wycofany z ziołolecznictwa domowego. Roślina objęta ochroną — surowiec wyłącznie z legalnego, kontrolowanego pozyskania lub importu.
Zarodniki — od lipca do września, gdy kłosy zarodnionośne dojrzeją i przy potrząśnięciu wysypuje się z nich żółty pyłek; zbiera się w suchy, bezwietrzny dzień, w godzinach porannych po obeschnięciu rosy, ścinając same kłosy do papierowej torby i dosuszając je nad gładkim papierem, przez który przesiewa się wysypany likopodium. Ziele — całorocznie, technicznie w okresie wegetacji, lecz w praktyce surowiec ten nie jest pozyskiwany do zastosowań domowych. W Polsce oba surowce z powodu ochrony gatunkowej mogą pochodzić wyłącznie z legalnych źródeł.
Zarodniki: bardzo wysoka zawartość tłuszczu (olej stały z kwasami tłuszczowymi, m.in. kwasem likopodowym), sporopolenina budująca odporną ścianę zarodnika, cukry, śladowe ilości alkaloidów. Ziele: alkaloidy widłakowe typu likopodiowego (likopodyna, annotyna, klawatyna i pokrewne), flawonoidy, kwasy triterpenowe, garbniki, sole mineralne (w tym glin i krzemionka). To alkaloidy odpowiadają za toksyczność ziela.
Zarodniki (likopodium): wyłącznie zewnętrznie, jako czysta, sucha zasypka — cienką warstwą na dokładnie osuszoną skórę, w fałdach skórnych, pod pieluchą, pod opatrunkiem gipsowym, w obuwiu. Nie stosować na otwarte, głębokie rany ani na rozległe ubytki naskórka, bo proszek nie ulega wchłanianiu i może utrudniać gojenie. Nie wdychać pyłu — drobne zarodniki łatwo unoszą się w powietrzu i mogą podrażniać drogi oddechowe. Ziele: NIE nadaje się do samodzielnego stosowania. Zawiera alkaloidy widłakowe o działaniu toksycznym; nie podaje się z niego naparów, odwarów ani nalewek domowej roboty. Ewentualne zastosowanie tego surowca należy wyłącznie do preparatów przygotowywanych profesjonalnie, pod kontrolą farmaceuty lub lekarza.
Likopodium jest surowcem mechanicznym, nie chemicznym — jego jakość ocenia się po sypkości i zachowaniu wobec wody: dobry pyłek wysypany na powierzchnię wody pływa suchy, nie zwilża się i można w niego zanurzyć palec, wyjmując go suchym. Zarodniki po zwilgotnieniu zbrylają się i tracą wartość — przechowywać w szczelnym, suchym słoiku, z dala od pary i wilgoci; przy prawidłowym przechowywaniu surowiec jest trwały latami. Kłosy dosuszać w temperaturze pokojowej do ok. 30 °C — wyższa temperatura nie jest potrzebna, a likopodium jest łatwopalny i w rozpylonej postaci wybuchowy (dawniej używany do efektów pirotechnicznych), więc nie suszyć przy ogniu ani na piecu. Rozróżnienie od gatunków mylonych: widłak jałowcowaty ma kłosy pojedyncze i SIEDZĄCE, bez trzonka, a listki sztywne, kłujące, odstające — u widłaka goździstego (Lycopodium clavatum) kłosy są parzyste, osadzone na długim, łuskowatym trzonku, a listki zakończone są długim, białym włoskiem. Wroniec widlasty (Huperzia selago) nie ma w ogóle kłosów — zarodnie siedzą u niego pojedynczo w kątach zwykłych liści. Pamiętaj, że wszystkie krajowe widłaki są chronione: obserwuj, ale nie wyrywaj.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.