Widłak spłaszczony

Opis

Widłak spłaszczony wyróżnia się spośród krajowych widłaków spłaszczonymi, wachlarzowato rozgałęzionymi gałązkami, które przypominają gałązki cyprysu lub żywotnika, a nie okrągły, gęsto ulistniony pęd typowego widłaka. Jest rośliną zimozieloną, wieloletnią, rosnącą w suchych borach sosnowych na glebach piaszczystych i ubogich. W polskim zielarstwie nie ma samodzielnego znaczenia — dawniej jego zarodniki zbierano razem z likopodium innych widłaków jako surowiec domieszkowy. Gatunek jest rzadki i objęty ochroną, dlatego dziś jego rola jest wyłącznie przyrodnicza i florystyczna. Ziele, jak u pozostałych widłaków, zawiera alkaloidy i nie nadaje się do stosowania.

Wygląd

Zimozielona bylina o pędzie głównym płożącym, długim, częściowo zagłębionym w ściółce, z którego wyrastają wzniesione, sztywne pędy nadziemne wysokości 10–25 cm, rozgałęzione widlasto i wachlarzowato. Cecha diagnostyczna: gałązki są wyraźnie SPŁASZCZONE, taśmowate, o wyraźnie odmiennej stronie górnej i dolnej — nie okrągłe w przekroju jak u widłaka goździstego czy jałowcowatego. Listki drobne, łuskowate, przyrośnięte do pędu i ułożone w czterech szeregach: dwa boczne (większe, spłaszczone) oraz grzbietowy i brzuszny (mniejsze) — pęd wygląda przez to jak gałązka cyprysu lub żywotnika. Kłosy zarodnionośne walcowate, długości 1,5–3 cm, wyrastające po 2–4 (rzadziej pojedynczo) na wspólnym, DŁUGIM, cienkim, łuskowatym trzonku wzniesionym ponad gałązki — to razem ze spłaszczeniem pędu najpewniejszy znak rozpoznawczy. Zarodniki jasnożółte, sypkie. Brak kwiatów i owoców. Zamiast korzenia — płożący pęd z korzeniami przybyszowymi.

Gdzie rośnie

Gatunek rzadki, rozproszony w całej Polsce, częstszy w północnej i wschodniej części kraju (Pomorze, Mazury, Podlasie, Lubelszczyzna, Puszcze: Białowieska, Augustowska, Knyszyńska), w górach rzadki. Rośnie w widnych, suchych borach sosnowych i borach chrobotkowych, na glebach piaszczystych, ubogich i kwaśnych, wśród mchów i porostów, często na skraju leśnych dróg i przecinek. Liczba stanowisk maleje wraz z eutrofizacją siedlisk i zacienianiem borów.

Warunki

Stanowisko widne, półcieniste, w suchym borze. Gleba piaszczysta, silnie kwaśna (pH ok. 3,5–5,0), skrajnie uboga w azot i wapń, przepuszczalna, umiarkowanie sucha. Roślina zależna od mikoryzy i bardzo wrażliwa na przekształcenia siedliska — nie daje się przenosić ani uprawiać, przesadzone okazy giną. Pełna mrozoodporność. NIE zbierać nigdzie: gatunek objęty ochroną w Polsce, a jego stanowiska są nieliczne i zanikające. Nie zbierać także żadnych roślin z rezerwatów, parków narodowych i borów chrobotkowych.

Surowiec

Roślina bez samodzielnego, aktualnego zastosowania leczniczego. Dawniej: zarodniki (Lycopodii sporae) zbierane jako domieszka do likopodium widłaka goździstego. Ziele zawiera alkaloidy widłakowe i nie jest surowcem zielarskim. Gatunek chroniony — pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych jest zabronione.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru — gatunek chroniony, a jego surowiec nie ma dziś zastosowania. Historycznie zarodniki zbierano latem, od lipca do września, ścinając dojrzałe kłosy w suchy, bezwietrzny dzień i wytrząsając z nich pyłek nad papierem; obecnie praktyka ta jest w Polsce niedopuszczalna. Rośliny nie ścina się, nie wyrywa i nie przenosi.

Skład chemiczny

Ziele: alkaloidy widłakowe (grupa likopodiny i pokrewnych zasad występujących w rodzinie widłakowatych), flawonoidy, garbniki, kwasy triterpenowe, krzemionka i sole glinu. Zarodniki: tłuszcz stały o wysokiej zawartości, sporopolenina, cukry — skład zbliżony do likopodium widłaka goździstego, dlatego dawniej traktowano je jako surowiec zastępczy. Dokładne proporcje ilościowe alkaloidów w tym gatunku nie są dobrze udokumentowane — nie należy zakładać, że są takie same jak u pokrewnych widłaków.

Właściwości

• Zarodniki: działanie wyłącznie mechaniczne — sypki, hydrofobowy proszek osuszający i zmniejszający tarcie, wykorzystywany dawniej tak samo jak likopodium widłaka goździstego (zasypka na odparzenia, proszek aptekarski). Ziele: nie ma udokumentowanego, bezpiecznego działania leczniczego; zawiera alkaloidy o działaniu drażniącym i toksycznym. Wszelkie ludowe zastosowania ziela widłaków (moczopędne, przeciwrobacze) należą do historii ziołolecznictwa, a nie do współczesnej praktyki.

Zastosowanie

Surowiec nie nadaje się do samodzielnego stosowania. Ziele jest toksyczne ze względu na alkaloidy widłakowe — nie sporządza się z niego naparów, odwarów, nalewek ani proszków. Nie podajemy dawek, ponieważ nie istnieje bezpieczna dawka domowa tego surowca. Zarodniki, jeśli ktoś dysponuje legalnie pozyskanym likopodium (w praktyce pochodzącym od widłaka goździstego), stosuje się wyłącznie zewnętrznie jako zasypkę. Sam widłak spłaszczony jest w Polsce gatunkiem chronionym i zbiór jakiejkolwiek jego części ze stanowiska naturalnego jest zabroniony.

Uwagi dla zielarza

Jest to gatunek do rozpoznawania, nie do zbierania — warto go znać, żeby wiedzieć, czego NIE ruszać. Rozpoznanie: spłaszczone, taśmowate gałązki o łuskowatych listkach w czterech szeregach i kłosy po 2–4 na długim, wspólnym trzonku. Odróżnienie od gatunków mylonych: widłak goździsty (Lycopodium clavatum) ma pędy okrągłe, gęsto pokryte szydlastymi listkami zakończonymi białym włoskiem, a kłosy po dwa na trzonku; widłak jałowcowaty (Lycopodium annotinum) ma pędy okrągłe, sztywne, kłujące listki i kłosy pojedyncze, siedzące; wroniec widlasty (Huperzia selago) rośnie kępą, nie płoży się i nie ma kłosów. Widłaka spłaszczonego można też pomylić z młodą gałązką żywotnika lub cyprysika wyrosłą z nasiona w borze — u widłaka nie ma zdrewniałego pnia, a pęd wychodzi z płożącej się po ziemi „liany”. Zgłaszanie stanowisk do lokalnej służby ochrony przyrody jest cenniejsze niż jakikolwiek zbiór.

Przeciwwskazania