Wierzba iwa

Opis

Wierzba iwa to najbardziej „lądowa” z polskich wierzb — jako jedyna rośnie powszechnie z dala od wody, na porębach, w zaroślach i na nieużytkach, jako gatunek pionierski. Jej srebrzyste, puszyste kotki to tradycyjne polskie „bazie” niedzieli palmowej i pierwszy poważny pożytek pyłkowy i nektarowy dla pszczół po zimie. W zielarstwie dostarcza kory o działaniu salicylanowym, przeciwzapalnym i przeciwgorączkowym — surowiec tego samego typu co u wierzby białej, choć w praktyce farmaceutycznej rzadziej wykorzystywany, bo iwa zawiera mniej salicyny niż wierzba purpurowa czy wawrzynkowa. Ludowo kora iwy była powszechnie stosowana „na febrę” i na dolegliwości reumatyczne.

Wygląd

Wysoki krzew lub niskie drzewo wysokości 3–10 (do 12) m, o szerokiej, rozłożystej, nieregularnej koronie i zwykle krzywym, krótkim pniu. Kora młoda gładka, zielonoszara, z wiekiem szarobrunatna, u podstawy pnia spękana, z charakterystycznymi ROMBOWYMI, jaśniejszymi przetchlinkami. Pędy grube, sztywne, kruche u nasady, młode owłosione, później nagie, szarozielone lub brunatne — nie są cienkie i wiotkie jak u wierzb wikliniarskich, dlatego iwa NIE nadaje się na wiklinę. Pod korą 2–3-letnich gałązek widoczne są podłużne, wypukłe prążki (listewki) na drewnie — cecha diagnostyczna, którą sprawdza się nożem. Liście skrętoległe, szerokie: szeroko eliptyczne, jajowate lub odwrotnie jajowate, długości 5–10 cm i szerokości 3–6 cm (stosunek długości do szerokości tylko ok. 1,5–2:1 — najszersze liście spośród polskich wierzb), na szczycie krótko i skośnie zaostrzone, o wierzchołku często wygiętym na bok; brzeg nieregularnie i tępo ząbkowany lub prawie całobrzegi, falisto pofalowany. Wierzch ciemnozielony, matowy, wyraźnie POMARSZCZONY (użyłkowanie pierzaste, silnie wgłębione i siatkowato wystające), spód szarozielony, gęsto szaro-biało FILCOWATO owłosiony w dotyku jak sukno. Przylistki duże, nerkowate, trwałe. Roślina dwupienna. Kwiatostan: gęsta, gruba, jajowato-walcowata KOTKA (nie baldach, nie grono), rozwijająca się PRZED liśćmi, bardzo wcześnie (marzec–kwiecień, czasem koniec lutego) — kotki męskie początkowo srebrzysto puszyste („bazie”), potem jaskrawożółte od pylników, długości 2–4 cm, silnie miodne; kotki żeńskie dłuższe, zielonkawoszare, luźniejsze. Owoc: owłosiona torebka pękająca dwiema klapami, nasiona z białym puchem. Korzenie głębsze niż u innych wierzb, dobrze zakotwiczające na suchych stanowiskach; iwa źle znosi przesadzanie i słabo ukorzenia się z sadzonek zdrewniałych — w odróżnieniu od pozostałych wierzb.

Gdzie rośnie

Pospolita w całej Polsce, od nizin po regiel górny (do ok. 1500 m n.p.m.). Jako jedyna z rodzimych wierzb masowo rośnie POZA siedliskami wilgotnymi: na porębach i zrębach leśnych, w zaroślach, na skrajach lasów, w młodnikach, na nieużytkach, hałdach, nasypach, przydrożach, w opuszczonych żwirowniach i na ugorach. Gatunek pionierski, szybko opanowuje odsłonięte gleby. Występuje też w lasach mieszanych i liściastych jako domieszka, w zaroślach nad wodami i w olsach, ale nie jest to jej siedlisko wyłączne. Bardzo ważny gatunek biocenotyczny — wczesny pożytek pszczeli.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego; jako gatunek pionierski wymaga światła, w zwartym lesie ustępuje. Gleba szeroko tolerowana: świeża do umiarkowanie wilgotnej, także sucha, piaszczysta, gliniasta, kamienista, uboga; odczyn od kwaśnego do zasadowego (pH ok. 4,5–7,5). W przeciwieństwie do wierzby białej i kruchej NIE wymaga stałej wilgoci i nie znosi długotrwałego zalewania — na mokradłach jej nie ma. Pełna mrozoodporność w polskich warunkach, wytrzymuje też mrozy górskie. Krótkowieczna, rośnie szybko. Rozmnażana z nasion (nasiona żywotne bardzo krótko, kilka dni) — sadzonki zdrewniałe ukorzeniają się słabo, co odróżnia ją od pozostałych wierzb. Nie zbierać kory ani kotków z krzewów przy ruchliwych drogach, na nasypach kolejowych (opryski herbicydami), z hałd i terenów poprzemysłowych — wierzby kumulują metale ciężkie.

Surowiec

kora młodych, 2–3-letnich gałęzi (Salicis cortex), pomocniczo liść i kotki. Surowiec z iwy jest równoważny gatunkowo korze wierzbowej, ale ma zwykle niższą zawartość pochodnych salicylowych niż S. purpurea i S. daphnoides — w preparatach standaryzowanych sięga się po tamte gatunki.

Termin zbioru

Kora — wczesną wiosną (marzec–maj), gdy ruszają soki i kora daje się łatwo oddzielić od drewna; zdejmować wyłącznie z 2–3-letnich gałązek o średnicy 1–2 cm, najlepiej z gałęzi już odciętych podczas cięć. Pociąć na kawałki, suszyć niezwłocznie. Kotki („bazie”) — marzec–kwiecień, gdy są jeszcze srebrzyste i puszyste lub w początkach pylenia; do celów ludowych i ozdobnych, ścinać oszczędnie, nie ogałacać krzewu — kotki to kluczowy wczesny pożytek dla pszczół i trzmieli, a masowe ich wycinanie szkodzi owadom zapylającym. Liść — maj–lipiec, młody, zdrowy, bez plam rdzy i objawów żerowania.

Skład chemiczny

Kora: glikozydy fenolowe (salicylanowe) — salicyna i jej pochodne (salikortyna, tremulacyna), przekształcane w organizmie do kwasu salicylowego; garbniki katechinowe w znacznej ilości; flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne. Zawartość salicyny w iwie jest umiarkowana — niższa niż u wierzby purpurowej i wawrzynkowej, zbliżona lub nieco wyższa niż u wierzby białej; wartości silnie zależą od wieku gałęzi, terminu zbioru i stanowiska, dlatego nie należy podawać ich jako stałych liczb. Kotki: pyłek bogaty w białko, flawonoidy, karotenoidy; nektar. Liść: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, glikozydy salicylanowe w mniejszej ilości niż w korze.

Właściwości

• Przeciwzapalnie, przeciwbólowo i przeciwgorączkowo — działanie typu salicylanowego, narastające wolniej i utrzymujące się dłużej niż po kwasie acetylosalicylowym. Przeciwreumatycznie: bóle stawowe, choroba zwyrodnieniowa, bóle krzyża i mięśni. Napotnie przy przeziębieniu i stanach gorączkowych (ludowa nazwa „kora febryczna”). Ściągająco i przeciwbiegunkowo dzięki garbnikom katechinowym. Przeciwbakteryjnie i przeciwpotnie w zastosowaniu zewnętrznym — kąpiele przy nadpotliwości stóp, płukanki przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, okłady na trudno gojące się rany i owrzodzenia. Działanie kory iwy jest jakościowo takie samo jak kory wierzby białej i jest z nią w praktyce wymienna; do preparatów standaryzowanych używa się jednak gatunków bogatszych w salicynę.

Zastosowanie

Odwar z kory: 1–2 łyżeczki rozdrobnionej kory na szklankę wody, zalać zimną wodą, zagotować, gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie PO posiłku (garbniki i salicylany drażnią żołądek na czczo). W dolegliwościach reumatycznych działanie narasta stopniowo — kuracja trwa kilka tygodni. Przy gorączce i przeziębieniu: gorący odwar, napotnie, do łóżka. Nalewka: kora zalana alkoholem 40–50%, macerowana 2–3 tygodnie, doraźnie i do nacierań bolących stawów. Zewnętrznie: mocny odwar (3–4 łyżki na litr, gotować 10 minut) do kąpieli stóp, okładów, płukanek gardła i płukania włosów przy łupieżu. Kotki — wyłącznie znaczenie obrzędowe, ozdobne i pszczelarskie; nie stosuje się ich do celów leczniczych i nie należy przypisywać im działania. Nie łączyć z aspiryną ani innymi NLPZ.

Uwagi dla zielarza

Suszyć korę niezwłocznie po zdjęciu, w cieniu i przewiewie, do 40–50 °C, w jednej warstwie. Dobry surowiec jest kruchy, łamie się z trzaskiem, ma jasną, żółtawą stronę wewnętrzną i wyraźnie GORZKI, ściągający smak — gorycz jest praktycznym wskaźnikiem obecności salicyny; kora niegorzka jest bezwartościowa. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci. Sprawdź prążki: po zdjęciu kory z 2–3-letniej gałązki iwy na drewnie widać podłużne, wypukłe listewki — to prosty test potwierdzający gatunek w terenie. Rozpoznawanie i odróżnianie: iwa ma NAJSZERSZE liście spośród polskich wierzb — jajowate, pomarszczone, od spodu szaro filcowate, o falistym brzegu (wierzba biała: wąskolancetowate, srebrzyście jedwabiste; krucha: wąskie, nagie, błyszczące, gałązki odłamują się z trzaskiem; purpurowa: wąskie, sinozielone, często naprzeciwległe, pędy purpurowe). Iwa jako jedyna masowo rośnie na suchych porębach z dala od wody — samo siedlisko wiele mówi. Uwaga na wierzbę szarą (S. cinerea), rosnącą na mokradłach: ma liście węższe, bardziej wydłużone i mocno owłosione pędy, a prążki pod korą są dłuższe i liczniejsze; jest to gatunek pokrewny i mylony z iwą. Zbieraj korę z gałęzi, nie z pnia — obrączkowanie zabija drzewo. Nie ogałacaj krzewów z kotków: to pierwszy pokarm pszczół po zimie. Mieszanki: kora wierzby + kwiat wiązówki błotnej + liść brzozy lub ziele pokrzywy — klasyczna mieszanka przeciwreumatyczna; z lipą i bzem czarnym — napotna.

Przeciwwskazania