Salix fragilis
Nadwodne drzewo o gałązkach odłamujących się z trzaskiem u nasady; jeden z gatunków dopuszczonych jako źródło kory wierzbowej.
Wierzba krucha bierze nazwę od cechy, która pozwala ją oznaczyć nawet zimą: młode gałązki odłamują się u samej nasady z wyraźnym, głośnym trzaskiem, jak łamana zapałka. Ta „wada” jest w istocie strategią rozmnażania — odłamane witki spływają z prądem rzeki i ukorzeniają się na nowych łachach. W zielarstwie dostarcza kory (Salicis cortex) o działaniu salicylanowym, przeciwzapalnym i przeciwgorączkowym; farmakopea europejska wymienia S. fragilis wśród gatunków dopuszczonych jako źródło surowca. Współczesna taksonomia traktuje większość polskich populacji jako mieszańce z wierzbą białą (Salix × fragilis / S. × rubens), co oznacza, że w terenie spotyka się formy pośrednie i oznaczanie bywa trudne.
Drzewo wysokości 10–20 m, o szerokiej, luźnej, często nieregularnej i rozpadającej się koronie; pień zwykle krótki, często pochylony i rozwidlony nisko nad ziemią, u drzew ogławianych bulwiasto zgrubiały. Kora starych pni gruba, ciemnoszara do czarniawej, głęboko i grubo, podłużnie spękana w szerokie listwy — wyraźnie ciemniejsza i grubiej spękana niż u wierzby białej. Pędy nagie, błyszczące, oliwkowozielone do brunatnych, u nasady wyraźnie ŁAMLIWE: odłamują się jednym pchnięciem, dokładnie w miejscu osadzenia, z głośnym trzaskiem, zostawiając gładką bliznę — to najpewniejsza cecha diagnostyczna gatunku, sprawdzalna przez cały rok. Liście skrętoległe, lancetowate do wąskolancetowatych, długości 6–16 cm i szerokości 2–4 cm (wyraźnie większe i szersze niż u wierzby białej, stosunek dł. do szer. ok. 3–5:1), stopniowo, długo i często skośnie zaostrzone (wierzchołek bywa lekko wygięty na bok), u nasady klinowate; brzeg grubo, nierówno i ostro piłkowany, gruczołkowaty. Cecha diagnostyczna: blaszka od młodości NAGA, ciemnozielona i BŁYSZCZĄCA z wierzchu, od spodu sinozielona, matowa, bez jedwabistego, srebrzystego owłosienia (w przeciwieństwie do wierzby białej — to główna różnica). Ogonek liściowy z 1–2 parami wyraźnych gruczołków u nasady blaszki. Przylistki drobne, opadające. Roślina dwupienna; kwiatostan to walcowata KOTKA rozwijająca się wraz z liśćmi (kwiecień–maj): męskie żółte, z 2 pręcikami, żeńskie zielonkawe, luźne, długości 4–7 cm. Owoc: naga torebka pękająca dwiema klapami; nasiona z białym puchem. System korzeniowy płaski, rozległy, silnie umacniający brzegi; odłamane gałązki bardzo łatwo się ukorzeniają.
Pospolita w całej Polsce na niżu i na pogórzu, do ok. 600 m n.p.m. Rośnie w łęgach wierzbowo-topolowych, wzdłuż rzek, potoków, rowów, kanałów i starorzeczy, na brzegach stawów i jezior, na wilgotnych łąkach i w zaroślach nadwodnych, przy drogach i w wierzbowych szpalerach; często sadzona i ogławiana w krajobrazie wiejskim. Zdecydowanie związana z wodą — inaczej niż iwa, nie spotyka się jej na suchych porębach. Bardzo często rośnie wspólnie z wierzbą białą, tworząc z nią mieszańce o cechach pośrednich.
Stanowisko słoneczne — gatunek światłożądny, w cieniu ustępuje. Gleba wilgotna do mokrej, żyzna, gliniasta, mada rzeczna, znosi okresowe zalewy i wysoki poziom wód gruntowych; odczyn od lekko kwaśnego do zasadowego (pH ok. 5,5–8,0). Nie znosi suszy. Pełna mrozoodporność w polskich warunkach. Rośnie bardzo szybko, drewno miękkie, korona łamliwa — drzewo krótkowieczne, po wichurach często rozłamane. Rozmnaża się banalnie łatwo z sadzonek i z odłamanych gałązek. Nie pozyskiwać kory z drzew rosnących przy ruchliwych drogach, przy rowach zbierających spływy z pól, z terenów przemysłowych i z okolic składowisk — wierzby kumulują metale ciężkie i są wykorzystywane wręcz do fitoremediacji gleb. Nie okorowywać pnia żywego drzewa dookoła (obrączkowanie zabija drzewo) — pozyskiwać wyłącznie z odciętych gałęzi.
kora młodych, 2–3-letnich gałęzi (Salicis cortex). Pomocniczo liść. Gatunek dopuszczony jako źródło kory wierzbowej, o umiarkowanej zawartości pochodnych salicylowych — mniejszej niż u wierzby purpurowej i wawrzynkowej.
Kora — wczesną wiosną (marzec–maj), w okresie ruszania soków, gdy odchodzi od drewna jednym ruchem; to jedyny właściwy termin, latem kora nie schodzi i jest uboższa w glikozydy. Zbierać wyłącznie z 2–3-letnich, gładkich, nagich, błyszczących gałązek o średnicy ok. 1–2 cm — nie z pnia (kora korkowa, uboga w salicynę). Najwygodniej pozyskiwać przy okazji ogławiania i cięć pielęgnacyjnych, z gałęzi już odciętych; gałązki tego gatunku odłamują się same przy najlżejszym pchnięciu. Nacinać podłużnie i obrączkowo, zdejmować rurki kory, pociąć na kawałki 2–5 cm, suszyć bez zwłoki. Liść — maj–lipiec, młody, zdrowy, bez plam rdzy i objawów żerowania.
Kora: glikozydy fenolowe (salicylanowe) — salicyna, salikortyna, tremulacyna oraz FRAGILINA (nazwana od tego właśnie gatunku); w organizmie hydrolizowane do saligeniny i utleniane w wątrobie do kwasu salicylowego. Ponadto garbniki katechinowe w znacznej ilości, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne. Zawartość pochodnych salicylowych jest umiarkowana — zwykle wyższa niż u wierzby białej, ale wyraźnie niższa niż u wierzby purpurowej i wawrzynkowej; wartości silnie zależą od stanowiska, wieku gałęzi i terminu zbioru oraz od stopnia zmieszańcowania z S. alba, dlatego nie należy podawać sztywnych liczb. Preparaty apteczne standaryzuje się na zawartość salicyny ogółem.
Odwar z kory: 1–2 łyżeczki rozdrobnionej kory na szklankę wody, zalać zimną wodą, doprowadzić do wrzenia, gotować 5 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie PO posiłku — na czczo garbniki i salicylany drażnią żołądek. W dolegliwościach reumatycznych działanie narasta stopniowo, kuracja trwa kilka tygodni; nie oczekuj efektu po jednej dawce jak po tabletce. Przy gorączce i przeziębieniu: gorący odwar, napotnie. Nalewka: kora zalana alkoholem 40–50%, macerowana 2–3 tygodnie, stosowana doraźnie i do nacierań bolących stawów i mięśni. Zewnętrznie: mocny odwar (3–4 łyżki na litr wody, gotować 10 minut) do kąpieli stóp przy nadpotliwości i grzybicy, do okładów na trudno gojące się rany i owrzodzenia, do płukanek jamy ustnej i gardła, do płukania włosów przy łupieżu. Nie łączyć z aspiryną ani innymi NLPZ.
Test terenowy: chwyć młodą gałązkę i pchnij ją w bok u nasady — u wierzby kruchej odłamie się natychmiast, gładko i z wyraźnym TRZASKIEM; u wierzby białej gałązka się wygnie i nie pęknie. Ten test działa przez cały rok, także zimą, i jest najpewniejszą cechą gatunku. Drugi klucz to liść: krucha ma liście nagie, ciemnozielone i błyszczące, spód sinozielony bez połysku jedwabiu — biała ma liście srebrzyste, jedwabiście owłoszone z obu stron. Uwaga: w Polsce bardzo częste są mieszańce obu gatunków (S. × rubens) o cechach pośrednich — nie ma to praktycznego znaczenia dla wartości surowca, bo oba gatunki dają korę o tym samym typie działania. Suszyć korę bez zwłoki, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40–50 °C, w jednej warstwie; zawilgocona ciemnieje, pleśnieje i traci glikozydy. Dobry surowiec jest kruchy, łamie się z trzaskiem, ma jasną, żółtawą stronę wewnętrzną i wyraźnie GORZKI, ściągający smak — gorycz to praktyczny wskaźnik obecności salicyny, kora niegorzka jest bezwartościowa. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych naczyniach. Zbieraj wiosną i wyłącznie z młodych gałęzi — kora ze starego pnia i zbierana latem jest uboga w związki czynne (najczęstsze błędy). Mieszanki: kora wierzby + kwiat wiązówki błotnej + liść brzozy lub ziele pokrzywy — mieszanka przeciwreumatyczna; z lipą i kwiatem bzu czarnego — napotna.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.