Wierzba wiciowa

Opis

Wierzba wiciowa to najpospolitsza w Polsce wierzba krzewiasta, znana głównie jako wiklina koszykarska. W ziołolecznictwie jej kora — obok kory wierzby purpurowej i białej — stanowi surowiec salicylanowy, historyczny pierwowzór kwasu acetylosalicylowego. Zawiera salicynę, która w organizmie przekształca się w kwas salicylowy, działając przeciwgorączkowo, przeciwbólowo i przeciwzapalnie, ale bez drażniącego wpływu na żołądek typowego dla aspiryny. Farmakopealnie preferuje się gatunki o wysokiej zawartości salicyny (S. purpurea, S. daphnoides), lecz wierzba wiciowa jest surowcem powszechnie dostępnym i tradycyjnie używanym. Rośnie masowo w dolinach rzek i na plantacjach energetycznych.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewo wysokości 3–6 m (na plantacjach ciętych corocznie — pęd jednoroczny do 3 m). Pędy bardzo długie, wiotkie, giętkie, proste, oliwkowozielone do żółtobrunatnych, młode jedwabiście owłosione — stąd nazwa „wiciowa”. Liście skrętoległe, wybitnie wąskie i długie (10–20 cm długości przy zaledwie 0,5–1,5 cm szerokości), lancetowato-równowąskie, o brzegu całym lub ledwie falistym, podwiniętym; wierzch ciemnozielony, matowy, spód pokryty gęstym, przylegającym, srebrzystojedwabistym kutnerem — to najważniejsza cecha diagnostyczna. Przylistki wąskolancetowate, wcześnie opadające. Kwiatostan to walcowaty kotek (bazie), wyrastający przed rozwojem liści lub równocześnie z nimi; roślina dwupienna — kotki męskie żółte od pylników, żeńskie zielonkawe, siedzące, do 3 cm długości. Owoc to torebka pękająca dwiema klapami, uwalniająca drobne nasiona z puchem. System korzeniowy płytki, silnie rozgałęziony, z licznymi korzeniami przybyszowymi wyrastającymi z zakopanych pędów.

Gdzie rośnie

Pospolita w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie naturalnie w łęgach wierzbowych i topolowych, na brzegach rzek, w zaroślach nadrzecznych, na wilgotnych łąkach, w rowach, na obrzeżach starorzeczy i żwirowisk. Znosi okresowe zalewanie i nanoszenie namułu. Powszechnie sadzona jako wiklina koszykarska, do umacniania skarp i wałów oraz na plantacjach biomasy energetycznej — obecnie znaczna część dostępnego surowca pochodzi właśnie z upraw.

Warunki

Stanowisko pełne słońce — gatunek światłożądny, w cieniu zamiera. Gleba żyzna, gliniasta lub piaszczysto-gliniasta, świeża do mokrej, zasobna w azot; toleruje okresowe podtopienia i wysoki poziom wód gruntowych. Odczyn obojętny do lekko kwaśnego (pH 5,5–7,5). Całkowicie mrozoodporna, bez problemu znosi polskie zimy. Rozmnaża się bardzo łatwo ze zrzezów wbitych w wilgotną glebę. NIE zbierać kory z drzew rosnących przy drogach i torach (kumulacja metali ciężkich), z wierzb w rowach melioracyjnych odbierających spływy z pól, z plantacji energetycznych nawożonych osadami ściekowymi ani z okolic oczyszczalni — wierzba jest gatunkiem stosowanym do fitoremediacji i celowo pobiera kadm oraz cynk.

Surowiec

kora młodych, 2–3-letnich pędów (Salicis cortex)

Termin zbioru

Kora — wczesną wiosną (marzec–kwiecień), w okresie ruszania soków, tuż przed rozwojem liści lub w czasie kwitnienia; wtedy łyko łatwo odchodzi od drewna i zawartość salicylanów jest najwyższa. Zbiera się wyłącznie z pędów 2–3-letnich, gładkich, o średnicy 1–2 cm; kora starych pni jest spękana, korkowa i bezwartościowa. Pęd ściąć sekatorem przy nasadzie, naciąć korę wzdłuż i obrączkowo, zdjąć rurkami lub pasami. Nie okorowywać stojących pędów dookoła — obrączkowanie zabija roślinę. Pora dnia bez znaczenia, ale surowiec powinien być suchy (nie po deszczu). Kotki (surowiec pomocniczy, rzadko używany) — marzec–kwiecień w pełni pylenia. Liście — czerwiec–lipiec, marginalne zastosowanie.

Skład chemiczny

Glikozydy fenolowe (salicynowe): salicyna jako związek wiodący, ponadto salikortyna, tremulacyna, fragilina, populina — ich zawartość w wierzbie wiciowej jest niższa niż w S. purpurea i S. daphnoides i silnie waha się zależnie od pochodzenia i terminu zbioru. Garbniki katechinowe (znaczna ilość — nadają korze cierpki smak i działanie ściągające), flawonoidy (pochodne kwercetyny, naringeniny, izosalipurpozyd), kwasy fenolowe, aldehyd i alkohol salicylowy, niewielkie ilości kwasu salicylowego wolnego, sole mineralne. Liście: flawonoidy, garbniki, śladowe glikozydy salicylanowe.

Właściwości

• Przeciwgorączkowe (antipyreticum), przeciwbólowe (analgeticum) i przeciwzapalne — działanie wynika z salicyny, która ulega hydrolizie w jelicie do saligeniny, a następnie utlenia się w wątrobie do kwasu salicylowego; działanie rozwija się wolniej niż po aspirynie, ale utrzymuje dłużej i nie uszkadza bezpośrednio błony śluzowej żołądka (glikozyd nie uwalnia kwasu w żołądku). Napotne i przeciwreumatyczne — tradycyjnie stosowane przy bólach stawowych, mięśniowych, korzeniowych i w przewlekłych stanach zapalnych układu ruchu. Garbniki dają wyraźne działanie ściągające (adstringens) i przeciwbiegunkowe, a zewnętrznie — przeciwzapalne i przeciwpotne. Odwar zewnętrznie: na nadmierną potliwość stóp, drobne owrzodzenia, stany zapalne skóry, płukanki na dziąsła i gardło.

Zastosowanie

Odwar z kory: 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę zimnej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, po jedzeniu (garbniki na czczo drażnią żołądek). Kuracja przeciwreumatyczna wymaga stosowania przez kilka tygodni — działanie narasta stopniowo. Odwar zewnętrzny (mocniejszy): 3–4 łyżki kory na pół litra wody, gotować 15 minut — do płukania gardła, jamy ustnej, do okładów i kąpieli stóp przy nadpotliwości. Nalewka: kora zalana alkoholem 40–50%, macerowana 2–3 tygodnie — stosowana głównie zewnętrznie do wcierań przy bólach mięśni i stawów. Wierzba wchodzi w skład mieszanek przeciwreumatycznych (z wiązówką, korą kruszyny, kwiatem czarnego bzu) i napotnych. Uwaga: preparaty apteczne standaryzowane są na zawartość salicyny — surowiec z wierzby wiciowej zbierany samodzielnie ma zmienną, zwykle niższą siłę działania, więc efektu nie należy zakładać z góry.

Uwagi dla zielarza

Korę pociąć na kawałki 2–3 cm zaraz po zdjęciu, dopóki jest elastyczna — wysuszona łamie się i kruszy. Suszyć w cieniu i przewiewie lub w suszarni w temperaturze do 40 °C; wyższa temperatura rozkłada glikozydy salicylanowe. Dobrze wysuszona kora jest krucha, łamie się z trzaskiem, na przełomie jasnobrunatna do rudawej, o smaku wyraźnie gorzkim i ściągającym — brak goryczy oznacza surowiec bezwartościowy (albo z za starych pędów, albo przesuszony w wysokiej temperaturze). Przechowywać do 2 lat w szczelnych opakowaniach, w ciemności; kora chłonie wilgoć i wtedy pleśnieje. Wierzbę wiciową rozpoznaje się bezbłędnie po wąskich, długich liściach ze srebrzystym, jedwabistym kutnerem na spodzie i po bardzo długich, giętkich witkach — mylona bywa z wierzbą purpurową (S. purpurea), która ma liście nagie, sinozielone od spodu, często naprzeciwległe lub podnaprzeciwległe, i pędy purpurowo nabiegłe. Wierzba purpurowa daje surowiec mocniejszy (wyższa salicyna) — jeśli masz obie, zbieraj z purpurowej. Wierzba biała (S. alba) jest drzewem, nie krzewem. Typowy błąd: zdejmowanie kory z grubych, starych pni — surowiec ma wtedy dużo korka i mało łyka, a to w łyku siedzą glikozydy. Drugi błąd: zbiór latem, gdy kora nie odchodzi i zawartość salicylanów spada.

Przeciwwskazania