Wierzbownica górska

Opis

Wierzbownica górska, mimo nazwy sugerującej góry, jest w Polsce pospolitym gatunkiem leśnym całego kraju — od nizin po regiel. W zielarstwie traktowana jako surowiec równoważny wierzbownicy drobnokwiatowej: zawiera te same elagitaniny z enoteiną B na czele i ma to samo zastosowanie — wspomagająco przy łagodnym rozroście gruczołu krokowego oraz w stanach zapalnych dróg moczowych. W praktyce zbiera się drobnokwiatowe wierzbownice mieszanie (E. montanum, E. parviflorum, E. roseum), bo profil chemiczny jest zbliżony, a gatunki rosną obok siebie i krzyżują się. Wierzbownica górska bywa nawet wygodniejszym surowcem — rośnie w suchszych, czystszych siedliskach leśnych, z dala od rowów i pól.

Wygląd

Bylina wysokości 20–60 cm (rzadko do 80 cm). Łodyga wzniesiona, obła, NAGA lub tylko w górnej części skąpo, krótko owłosiona — bez gęstego, odstającego kutnera; nie ma wypukłych listewek biegnących wzdłuż pędu. Liście naprzeciwległe (w kwiatostanie skrętoległe), osadzone na WYRAŹNYCH, krótkich ogonkach długości 2–6 mm — to główna cecha odróżniająca od pozostałych wierzbownic drobnokwiatowych; blaszka jajowata do jajowato-lancetowatej, dość szeroka (do 3–4 cm), zaokrąglona u nasady, zaostrzona na szczycie, o brzegu wyraźnie i nierówno ząbkowanym, prawie naga, jasnozielona, o dobrze widocznym pierzastym użyłkowaniu. Kwiaty drobne, średnicy 8–12 mm, wyrastające pojedynczo w kątach górnych liści; przed rozkwitem pąki wyraźnie zwisają (kiwają się w dół) — kolejna cecha diagnostyczna. Płatków 4, jasnoróżowych do liliowych, na szczycie głęboko WCIĘTYCH (sercowato wykrojonych). Znamię słupka CZTERODZIELNE, rozpostarte na krzyż w cztery odgięte łatki. Zalążnia dolna, długa, szpilkowata, krótko owłosiona. Owoc — wąska, czterograniasta torebka długości 4–8 cm, na długiej szypułce, pękająca czterema skręcającymi się klapami; nasiona drobne, z pęczkiem białego puchu. Jesienią z nasady pędu wyrastają krótkie, przyziemne rozetki liściowe (bez kulistych turionów).

Gdzie rośnie

Pospolita w całej Polsce, od nizin po piętro regla górnego — nazwa gatunkowa jest myląca, roślina nie jest związana z górami. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych (zwłaszcza w buczynach i grądach), na zrębach i w prześwietleniach leśnych, przy leśnych drogach i rowach, w zaroślach, na obrzeżach lasu, przy murach, na cienistych gruzowiskach i w ogrodach jako chwast. Preferuje miejsca cieniste i półcieniste — w przeciwieństwie do wierzbownicy drobnokwiatowej nie wymaga siedlisk mokrych.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego — znosi cień lepiej niż inne wierzbownice, w pełnym słońcu na suchej glebie usycha. Gleba świeża, próchniczna, żyzna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, umiarkowanie wilgotna, dobrze zaopatrzona w azot. Odczyn od lekko kwaśnego do obojętnego (pH 5,0–7,0). W pełni mrozoodporna, zimuje jako przyziemne rozetki liściowe. W ogrodzie rozsiewa się bardzo łatwo lotnymi nasionami i bywa uporczywym chwastem rabatowym. Zbierać w głębi lasu, z dala od dróg leśnych używanych do zrywki (pyły, oleje) i z dala od terenów opryskiwanych repelentami przy odnowieniach leśnych. Nie zbierać z gruzowisk i cienistych zaułków miejskich.

Surowiec

ziele (Epilobii montani herba / Epilobii herba) — górna, kwitnąca część pędu

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia (szczyt: czerwiec–lipiec; kwitnie nieco wcześniej niż E. parviflorum). Ścinać nożyczkami górne 20–30 cm pędu z kwiatami, pąkami i liśćmi, zostawiając dolną część łodygi. Zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Nie zbierać pędów z pękającymi torebkami — biały puch nasienny zanieczyszcza surowiec nieodwracalnie; przy tym gatunku torebki dojrzewają szybko, więc lepiej trafić w początek kwitnienia niż w koniec. Zbiór mieszany z wierzbownicą drobnokwiatową i różową jest dopuszczalny i w praktyce zielarskiej powszechny.

Skład chemiczny

Garbniki hydrolizujące (elagitaniny) z enoteiną B jako związkiem wiodącym — zawartość porównywalna z wierzbownicą drobnokwiatową; ponadto enoteina A i pokrewne makrocykliczne elagitaniny, garbniki katechinowe. Flawonoidy: kwercetyna, mirycetyna, kemferol i ich glikozydy (hiperozyd, izokwercytryna, mirycytryna, kwercytryna). Kwasy fenolowe: elagowy, galusowy, kawowy, chlorogenowy. Fitosterole (beta-sitosterol i jego pochodne), triterpeny (kwas ursolowy, oleanolowy), śluzy, sole mineralne. Skład jakościowo pokrywa się z pozostałymi wierzbownicami drobnokwiatowymi — ilościowo waha się zależnie od stanowiska i fazy rozwoju, z maksimum w pełni kwitnienia.

Właściwości

• Zastosowanie identyczne jak wierzbownicy drobnokwiatowej: wspomagająco w łagodnym rozroście gruczołu krokowego (BPH) w stadium I–II — łagodzi objawy mikcyjne, częstomocz nocny, słaby strumień, uczucie zalegania moczu; działa przeciwzapalnie na gruczoł i szyję pęcherza. Mechanizm: elagitaniny (enoteina B) hamują 5-alfa-reduktazę i aromatazę, a fitosterole i flawonoidy działają przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo. Surowiec nie zmniejsza objętości gruczołu — łagodzi objawy. Dodatkowo: przeciwzapalne i antyseptyczne w drogach moczowych (pomocniczo przy zapaleniu pęcherza i cewki), łagodnie moczopędne, ściągające i przeciwbiegunkowe dzięki garbnikom, przeciwutleniające. Zewnętrznie: ściągająco i przeciwzapalnie na drobne rany, otarcia, owrzodzenia i stany zapalne skóry.

Zastosowanie

Napar: 1 płaska łyżeczka (ok. 1,5–2 g) suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut, przecedzić. Pić 2 razy dziennie — szklankę rano na czczo i szklankę wieczorem. Kuracja długoterminowa: pierwsze efekty ocenia się po 4–6 tygodniach, pełny po 2–3 miesiącach regularnego picia. Stosować cyklicznie: 6–8 tygodni kuracji, 1–2 tygodnie przerwy. Zwiększanie dawki nie przyspiesza efektu, a naraża żołądek na nadmiar garbników. Napar zewnętrzny (2 łyżki na szklankę): do przemywań i okładów. W mieszankach łączy się z wierzbownicą drobnokwiatową, nasieniem dyni, korzeniem pokrzywy, zielem nawłoci i kwiatostanem wierzbówki kiprzycy. UWAGA: surowiec wspomagający, nie leczniczy w sensie przyczynowym. Dolegliwości ze strony gruczołu krokowego wymagają wcześniejszej diagnostyki urologicznej (per rectum, PSA, USG) — wczesne objawy BPH i raka prostaty są nie do odróżnienia bez badania, a zioła mogą je zamaskować i opóźnić rozpoznanie.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: cienką warstwą w cieniu i przewiewie, lub w suszarni w temperaturze do 40 °C. Wyższa temperatura rozkłada elagitaniny, na których opiera się całe działanie. Dobrze wysuszone ziele ma liście jasnozielone i wyraźnie ząbkowane, kwiaty zachowują różowy odcień; brunatne, sklejone ziele to surowiec zepsuty. Napar musi być cierpki — brak cierpkości oznacza surowiec przegrzany albo stary. Przechowywać do 12 miesięcy, w szczelnych, ciemnych naczyniach. ROZPOZNANIE: E. montanum poznaje się po (1) łodydze NAGIEJ lub prawie nagiej, (2) liściach na WYRAŹNYCH OGONKACH (2–6 mm) — jako jedyna z pospolitych wierzbownic ma ogonkowane, szerokie, jajowate liście, (3) zwisających pąkach przed rozkwitem, (4) znamieniu CZTERODZIELNYM. Wierzbownica drobnokwiatowa (E. parviflorum) — łodyga gęsto, odstająco owłosiona, liście siedzące i wąskie; to gatunek RÓWNOWARTOŚCIOWY, więc pomyłka jest nieszkodliwa. Wierzbownica różowa (E. roseum) — liście na długich ogonkach, ale znamię MACZUGOWATE, nierozdzielone; również surowiec równoważny. Wierzbownica kosmata (E. hirsutum) — wysoka (do 2 m), z DUŻYMI kwiatami 15–25 mm i liśćmi zbiegającymi po łodydze; NIE jest surowcem prostatycznym, nie zbierać jej do mieszanki. Wierzbówka kiprzyca (Chamaenerion angustifolium) — liście skrętoległe, duże purpurowe kwiaty w gęstym gronie; osobny gatunek, słabszy prostatycznie. Typowy błąd: przegapienie momentu i zbiór z pękającymi torebkami — puch nasienny czyni surowiec bezużytecznym; przy tym gatunku torebki dojrzewają szybko.

Przeciwwskazania