Wierzbownica kosmata

Opis

Wierzbownica kosmata to największy krajowy gatunek rodzaju Epilobium — potrafi przerosnąć człowieka i tworzy gęste kępy nad wodami. Od pozostałych wierzbownic odróżnia ją nie tylko rozmiar, ale i pozycja w ziołolecznictwie: choć zawiera te same grupy związków (elagitaniny, flawonoidy, garbniki), ma niższą zawartość enoteiny B niż gatunki drobnokwiatowe i NIE jest surowcem, po który sięga się w pierwszej kolejności przy przeroście prostaty. W praktyce zielarskiej stanowi zwykle zanieczyszczenie zbioru — dlatego trzeba ją znać przede wszystkim po to, by jej NIE zbierać do mieszanek prostatycznych. Ma natomiast własne, tradycyjne zastosowanie: jako surowiec ściągający i przeciwzapalny, zewnętrznie i w nieżytach przewodu pokarmowego.

Wygląd

Najokazalsza z polskich wierzbownic: bylina wysokości 80–150 cm, w żyznych, mokrych siedliskach do 200 cm, tworząca zwarte kępy i łany. Łodyga gruba, wzniesiona, obła, silnie rozgałęziona w górze, na całej długości gęsto pokryta długimi, odstającymi, miękkimi włoskami (stąd „kosmata”) z domieszką włosków gruczołowych. Liście naprzeciwległe (w kwiatostanie skrętoległe), SIEDZĄCE i PÓŁOBEJMUJĄCE łodygę, u nasady wyraźnie ZBIEGAJĄCE po niej — to podstawowa cecha diagnostyczna, żadna inna pospolita wierzbownica tego nie ma; blaszka lancetowata do podłużnolancetowatej, długości 6–12 cm, o brzegu drobno i ostro ząbkowanym, obustronnie gęsto i miękko owłosiona, matowa, szarozielona. Kwiaty DUŻE — średnicy 15–25 mm, największe wśród krajowych Epilobium, zebrane w luźne, ulistnione grono w górze pędu. Płatków 4, intensywnie purpuroworóżowych, na szczycie płytko wciętych. Znamię słupka czterodzielne, rozpostarte w cztery odgięte łatki, wystające ponad pręciki. Zalążnia dolna, długa, szpilkowata, gęsto owłosiona. Owoc — czterograniasta torebka długości 5–9 cm, pękająca czterema skręcającymi się klapami; nasiona drobne, z obfitym białym puchem. Pod ziemią grube, mięsiste kłącze wytwarzające długie, podziemne ROZŁOGI z mięsistymi rozetkami zimującymi — dzięki nim roślina tworzy rozległe, klonalne kępy.

Gdzie rośnie

Pospolita w całej Polsce na niżu i w niższych położeniach górskich, rzadsza w górach. Siedliska mokre i wilgotne, żyzne: brzegi rzek, stawów, jezior i kanałów, rowy melioracyjne, szuwary, łęgi, olsy, wilgotne zarośla, mokre nieużytki, brzegi glinianek i żwirowni, podmokłe przydroża. Często rośnie w wodzie płytkiej lub na stale zabagnionym gruncie, obok trzciny, mozgi i mannowców. Gatunek eutroficzny — masowo pojawia się na siedliskach zanieczyszczonych azotem.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego. Gleba mokra do bagnistej, żyzna, gliniasta lub mulista, bardzo zasobna w azot; znosi długotrwałe zalanie i wysoki poziom wód gruntowych. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,0–8,0). W pełni mrozoodporna, zimuje w postaci podziemnych rozłogów z mięsistymi rozetkami. W ogrodzie i przy oczkach wodnych silnie ekspansywna — rozrasta się rozłogami i rozsiewa lotnymi nasionami, praktycznie nie do usunięcia bez wykopania kłączy. NIE zbierać: z rowów melioracyjnych odbierających spływy z pól (azotany, pestycydy), z okolic oczyszczalni ścieków i gnojowic, z brzegów zbiorników zanieczyszczonych, ze stawów rybnych intensywnie nawożonych. Gatunek rośnie właśnie tam, gdzie jest najbrudniej — wybór stanowiska jest przy nim krytyczny.

Surowiec

ziele (Epilobii hirsuti herba) — górna, kwitnąca część pędu; surowiec drugorzędny, tradycyjny, o mniejszym znaczeniu niż wierzbownice drobnokwiatowe

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od lipca do sierpnia (gatunek kwitnie później i dłużej niż wierzbownice drobnokwiatowe). Ścinać sekatorem górne 20–30 cm pędu z kwiatami i liśćmi, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy. Nie zbierać pędów z pękającymi torebkami — obfity puch nasienny nieodwracalnie zanieczyszcza surowiec. Zbiór ma sens tylko wtedy, gdy zbiera się ją świadomie jako surowiec ściągający — do mieszanek prostatycznych zbieraj wierzbownice drobnokwiatowe (E. parviflorum, E. montanum, E. roseum), nie ten gatunek.

Skład chemiczny

Garbniki hydrolizujące (elagitaniny) — obecne, z enoteiną B i enoteiną A, ale w zawartości wyraźnie NIŻSZEJ niż u wierzbownic drobnokwiatowych, co decyduje o słabszym działaniu prostatycznym. Garbniki katechinowe (obfite — stąd wyraźnie ściągający charakter surowca). Flawonoidy: kwercetyna, mirycetyna, kemferol i ich glikozydy (hiperozyd, izokwercytryna, mirycytryna). Kwasy fenolowe: elagowy, galusowy, kawowy, chlorogenowy. Fitosterole (beta-sitosterol), triterpeny (kwas ursolowy, oleanolowy), śluzy, woski, sole mineralne.

Właściwości

• Ściągające (adstringens) i przeciwbiegunkowe — dzięki wysokiej zawartości garbników; tradycyjnie stosowana przy nieżytach żołądka i jelit, biegunkach i stanach zapalnych błon śluzowych przewodu pokarmowego. Przeciwzapalne i antyseptyczne w drogach moczowych, łagodnie moczopędne — pomocniczo przy zapaleniu pęcherza. Przeciwutleniające. Zewnętrznie: ściągająco, przeciwzapalnie i wspomagająco gojenie — do przemywań, okładów i płukanek na trudno gojące się rany, owrzodzenia, stany zapalne skóry, dziąseł i gardła. Działanie na gruczoł krokowy: OBECNE, ale słabsze niż u wierzbownic drobnokwiatowych — surowiec zawiera te same elagitaniny, lecz w mniejszym stężeniu; nie należy traktować go jako pełnowartościowego zamiennika E. parviflorum czy E. montanum. W dawnej medycynie ludowej ziele stosowano także jako środek uspokajający i przy nadmiernym pobudzeniu, co dziś nie znajduje potwierdzenia i nie jest zalecane.

Zastosowanie

Napar: 1 łyżeczka suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10 minut, przecedzić. Pić 2 razy dziennie po pół szklanki, po jedzeniu (garbniki na czczo drażnią żołądek) — przy nieżytach przewodu pokarmowego i biegunkach; kuracja krótka, 5–10 dni. Napar zewnętrzny (mocniejszy, 2–3 łyżki na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut): do przemywań, okładów na rany i zmiany zapalne skóry, do płukania jamy ustnej i gardła. Do zastosowań prostatycznych — sięgaj po wierzbownicę drobnokwiatową lub górską; wierzbownica kosmata może wejść co najwyżej jako składnik uzupełniający mieszanki, nie jako jej podstawa. Nie stosować długotrwale i w dużych ilościach — surowiec jest silnie garbnikowy, a jego stosowanie wewnętrzne opiera się na tradycji, nie na badaniach klinicznych.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: cienką warstwą w cieniu i przewiewie lub w suszarni do 40 °C — surowiec jest mięsisty i gęsto owłosiony, więc schnie wolno i łatwo zaparza się i pleśnieje; rozłożyć naprawdę cienko i przewracać. Pociąć przed suszeniem na kawałki 3–5 cm. Dobrze wysuszone ziele jest szarozielone, kruche, o wyraźnie cierpkim naparze. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach. NAJWAŻNIEJSZA WIEDZA O TYM GATUNKU TO JAK GO NIE POMYLIĆ Z SUROWCEM PROSTATYCZNYM. Wierzbownica kosmata: wysoka (do 2 m), łodyga gruba i gęsto kosmata, liście SIEDZĄCE, PÓŁOBEJMUJĄCE i ZBIEGAJĄCE po łodydze, kwiaty DUŻE (15–25 mm), pod ziemią rozłogi. Wierzbownica drobnokwiatowa (E. parviflorum): niższa (do 80 cm), liście siedzące, ale NIEZBIEGAJĄCE, kwiaty DROBNE (6–9 mm). Wierzbownica górska (E. montanum): łodyga naga, liście na wyraźnych ogonkach, kwiaty 8–12 mm. Reguła praktyczna: jeśli kwiat jest większy niż paznokieć małego palca, a liść obejmuje łodygę — to kosmata i nie idzie do mieszanki prostatycznej. Typowy błąd początkującego zbieracza: „im większa wierzbownica, tym więcej surowca” — to prowadzi wprost do zbioru najsłabszego gatunku z najbrudniejszych siedlisk. Drugi błąd: zbiór znad rowów melioracyjnych i przy oczyszczalniach, gdzie roślina rośnie najbujniej i jest najbardziej zanieczyszczona.

Przeciwwskazania