Wiesiołek dziwny

Opis

Wiesiołek dziwny to gatunek mieszańcowego pochodzenia, opisany dopiero w latach 70. XX wieku i w Polsce mający szczególne znaczenie: to on, a nie klasyczny wiesiołek dwuletni, stał się podstawowym gatunkiem uprawianym u nas na potrzeby przemysłu farmaceutycznego. Z jego nasion tłoczy się na zimno olej wiesiołkowy — jedno z nielicznych roślinnych źródeł kwasu gamma-linolenowego (GLA). Polska specyfika idzie dalej: z wytłoku pozostałego po tłoczeniu oleju uzyskuje się bogaty w polifenole ekstrakt (znany m.in. z badań nad Oenothera paradoxa), o silnym działaniu przeciwutleniającym. Roślina bardzo przypomina wiesiołka dwuletniego i w praktyce zielarskiej różnice między nimi mają znaczenie taksonomiczne, nie użytkowe — profil oleju jest zbliżony.

Wygląd

Roślina dwuletnia. W pierwszym roku wytwarza przyziemną ROZETĘ liści — liście podłużnie lancetowate do odwrotnie jajowatych, o brzegu falistym i drobno ząbkowanym, z jasnym, białawym nerwem głównym. W drugim roku wybija sztywna, wzniesiona łodyga wysokości 80–160 cm, obła, gęsto ulistniona, szorstko owłosiona, w dolnej części zwykle CZERWONAWO nabiegła, z drobnymi, czerwonymi brodawkami u nasady włosków (cecha odróżniająca grupę, do której należy gatunek). Liście łodygowe skrętoległe, siedzące lub bardzo krótkoogonkowe, lancetowate, długości 8–15 cm, o brzegu falistym i drobno, odlegle ząbkowanym, z jasnym nerwem głównym; użyłkowanie pierzaste. Kwiatostan to gęsty, wierzchołkowy KŁOS (grono kłosokształtne), rozkwitający kolejno od dołu ku górze przez całe lato. Kwiat duży, średnicy 3–5 cm, o czterech szeroko rozpostartych, jaskrawożółtych, na szczycie płytko wciętych płatkach; działek kielicha 4, po rozchyleniu odgiętych w dół, u tego gatunku zwykle z czerwonawym nabiegiem; pręcików 8; słupek zakończony KRZYŻOWO CZTERODZIELNYM znamieniem; rurka kielichowa wydłużona (2–4 cm), zalążnia dolna, walcowata. Kwiaty otwierają się gwałtownie o zmierzchu i przekwitają następnego dnia przed południem; pachną i są zapylane przez ćmy zmierzchnicowate. Owoc to podłużna, czterokomorowa, owłosiona torebka długości 2–3,5 cm, pękająca czterema klapami; nasiona bardzo drobne (poniżej 1 mm), kanciaste, czerwonobrunatne — surowiec olejowy. Korzeń palowy, w pierwszym roku mięsisty, w drugim drewniejący.

Gdzie rośnie

Gatunek mieszańcowego, wtórnego pochodzenia, w Polsce występujący zarówno jako roślina uprawna, jak i zdziczała (kenofit). Na siedliskach naturalnych zachowuje się jak inne wiesiołki: zajmuje tereny ruderalne i pionierskie — nasypy kolejowe, przydroża, żwirownie, piaskownie, nieużytki, ugory, gruzowiska, brzegi rzek na piaskach. Praktycznie cały surowiec dostępny w Polsce (nasiona, olej) pochodzi jednak z UPRAWY POLOWEJ — wiesiołek dziwny jest u nas gatunkiem plantacyjnym, uprawianym pod tłoczenie oleju wiesiołkowego, a nie zbieranym ze stanu dzikiego.

Warunki

Stanowisko pełne słońce — bezwzględnie, roślina światłożądna, w zacienieniu nie zawiązuje pełnowartościowych nasion. Gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub lekka gliniasta, o dobrej strukturze, umiarkowanie żyzna, sucha do świeżej; nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych — na mokrym korzeń gnije, a plon nasion spada. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Bardzo sucholubna dzięki korzeniowi palowemu; w pełni mrozoodporna — rozeta pierwszego roku zimuje bez okrywy. W uprawie polowej wysiew wprost do gruntu, wczesną wiosną lub późną jesienią; plon nasion zbiera się w drugim roku. NIE zbierać ze stanu dzikiego z nasypów kolejowych (regularne opryski herbicydami totalnymi), poboczy dróg, gruzowisk przemysłowych i terenów pokopalnianych — to typowe siedliska zdziczałych wiesiołków i jednocześnie najbardziej zanieczyszczone. Do celów olejowych praktycznie zawsze korzysta się z surowca z uprawy.

Surowiec

nasiona (Oenotherae semen) i olej tłoczony z nich na zimno (Oenotherae oleum) — surowiec zasadniczy; wytłok nasienny jako źródło ekstraktu polifenolowego; pomocniczo ziele

Termin zbioru

Nasiona — od sierpnia do października drugiego roku wegetacji, gdy torebki w dolnej i środkowej części kłosa zbrunatniały i zaczynają pękać, ale zanim wysypią zawartość. W uprawie polowej zbiera się kombajnowo lub ścinając pędy i dosuszając je pod przykryciem, a następnie młócąc i przesiewając przez sito — nasiona są bardzo drobne, więc okno zbioru jest wąskie i wymaga codziennej kontroli. Nasiona po omłocie natychmiast dosuszyć do wilgotności bezpiecznej dla przechowywania, bo wilgotne szybko jełczeją. Ziele — w pełni kwitnienia, czerwiec–sierpień (zastosowanie pomocnicze). Kwiaty — czerwiec–wrzesień, zbierać wieczorem, gdy są rozchylone. Korzeń — jesień pierwszego roku, przed wybiciem pędu kwiatowego (wartość spożywcza, nie lecznicza).

Skład chemiczny

NASIONA / OLEJ: olej tłusty tłoczony na zimno, w którym frakcję główną stanowi kwas linolowy (omega-6), a frakcję decydującą o wartości — kwas gamma-linolenowy (GLA), obecny w oleju wiesiołkowym w ilości kilku procent; ponadto kwas oleinowy, palmitynowy, stearynowy. Olej zawiera fitosterole (beta-sitosterol, kampesterol) i tokoferole zabezpieczające go przed utlenianiem. WYTŁOK NASIENNY (specyficzność tego gatunku): bardzo bogaty w polifenole — makrocykliczne elagitaniny (m.in. enoteina B), kwas elagowy, galusowy, katechiny, procyjanidyny; ekstrakt z wytłoku Oenothera paradoxa był w Polsce przedmiotem szeroko zakrojonych badań nad działaniem przeciwutleniającym i cytoprotekcyjnym. ZIELE: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy. Profil kwasów tłuszczowych oleju jest bardzo zbliżony do oleju z wiesiołka dwuletniego — różnice między gatunkami dotyczą raczej wydajności plonu i stabilności uprawy niż jakości oleju.

Właściwości

• OLEJ Z NASION — działanie oparte na kwasie gamma-linolenowym (GLA), prekursorze prostaglandyny PGE1 o profilu przeciwzapalnym i regulującym; GLA jest szczególnie cenny dlatego, że omija enzym delta-6-desaturazę, którego aktywność spada z wiekiem oraz przy cukrzycy, przewlekłym stresie, spożyciu alkoholu i niedoborach cynku i magnezu. Wskazania: atopowe zapalenie skóry, egzemy, sucha i swędząca skóra (odbudowa bariery lipidowej naskórka, zmniejszenie świądu i utraty wody); zespół napięcia przedmiesiączkowego, zwłaszcza bolesność i obrzmienie piersi (mastalgia); dolegliwości okresu okołomenopauzalnego; wspomagająco w przewlekłych stanach zapalnych i w neuropatii cukrzycowej; korzystny wpływ na profil lipidowy. Siła dowodów jest zróżnicowana — najlepiej udokumentowane pozostają mastalgia i AZS, przy czym wyniki badań bywają niejednoznaczne, a olej należy traktować jako uzupełnienie, nie zamiennik leczenia. WYTŁOK / EKSTRAKT POLIFENOLOWY — silne działanie przeciwutleniające i wymiatające wolne rodniki, cytoprotekcyjne, przeciwzapalne; badany także pod kątem ochrony błon komórkowych i działania przeciwnowotworowego, jednak są to wyniki przedkliniczne, bez potwierdzenia w praktyce leczniczej. ZIELE — ściągające i przeciwzapalne, znaczenie marginalne.

Zastosowanie

OLEJ (postać podstawowa): stosuje się gotowy olej tłoczony na zimno — w kapsułkach lub w butelce z ciemnego szkła. Dawkowanie ustalaj według zawartości GLA podanej przez producenta konkretnego preparatu; stężenia różnią się między olejami, więc podawanie jednej „uniwersalnej dawki” byłoby zgadywaniem. Kuracje muszą być długie — pierwsze efekty przy AZS i PMS ocenia się po 4–8 tygodniach, pełne po ok. 3 miesiącach regularnego stosowania. Olej przyjmować NA ZIMNO, do posiłku zawierającego tłuszcz; nigdy nie podgrzewać i nie smażyć — GLA rozkłada się w wysokiej temperaturze i utlenia. Zewnętrznie: kilka kropli wcierać w skórę suchą, atopową i podrażnioną; olej wchodzi w skład maści, kremów i preparatów kosmetycznych. EKSTRAKT Z WYTŁOKU — dostępny wyłącznie jako preparat gotowy, stosowany według zaleceń producenta; nie da się go przygotować w warunkach domowych. NAPAR Z ZIELA (pomocniczo): 1 łyżka suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut, pić pół szklanki 2 razy dziennie po jedzeniu; zewnętrznie do przemywań. Samodzielne tłoczenie oleju z nasion jest w praktyce niewykonalne — potrzebna jest prasa do tłoczenia na zimno i natychmiastowe zabezpieczenie oleju przed utlenianiem.

Uwagi dla zielarza

Olej wiesiołkowy jest nietrwały — GLA utlenia się szybko. Kupuj wyłącznie olej tłoczony NA ZIMNO, nierafinowany, w ciemnym szkle lub kapsułkach; przechowuj w lodówce, chroń przed światłem i dostępem powietrza, zużyj w ciągu 1–3 miesięcy od otwarcia. Zjełczały olej rozpoznasz po ostrym, drażniącym zapachu i gorzkim posmaku — jest wtedy szkodliwy (nadtlenki lipidowe), nie tylko bezwartościowy. Dobry olej jest jasnożółty, o łagodnym, orzechowo-trawiastym zapachu. Nasiona po zbiorze dosuszyć natychmiast i przechowywać w chłodzie i szczelnie — wilgotne jełczeją w ciągu tygodni. ROZPOZNANIE I RÓŻNICOWANIE: rodzaj Oenothera jest w Polsce taksonomicznie bardzo trudny — gatunki krzyżują się swobodnie, a granice między nimi opierają się na drobiazgowych cechach (owłosienie łodygi, barwa brodawek u nasady włosków, długość działek i rurki kielichowej, wielkość kwiatu). Wiesiołek dziwny ma zwykle łodygę czerwonawo nabiegłą z czerwonymi brodawkami u nasady włosków — ale bez klucza i wprawy odróżnienie go od O. biennis, O. rubricaulis czy O. glazioviana w terenie jest zawodne. PRAKTYCZNY WNIOSEK: do celów olejowych nie ma to znaczenia — wszystkie krajowe wiesiołki dają olej o zbliżonym profilu kwasów tłuszczowych i nie zaszkodzisz sobie pomyłką. Znaczenie ma to jedynie w uprawie plantacyjnej, gdzie O. paradoxa wybrano ze względu na plenność i wyrównanie plonu. Typowy błąd: zbiór zdziczałych roślin z nasypów kolejowych — to ich ulubione siedlisko i jednocześnie teren regularnie opryskiwany herbicydami.

Przeciwwskazania