Ononis arvensis
Bylina motylkowa o lepkich, cuchnących pędach i grubym korzeniu — klasyczny surowiec moczopędny, pozbawiony cierni.
Wilżyna bezbronna to najbliższa krewna wilżyny ciernistej i w polskim zielarstwie stanowi jej pełnoprawny zamiennik — obie dostarczają surowca o tej samej nazwie farmaceutycznej Ononidis radix. Różni się od niej brakiem kolców (lub obecnością tylko pojedynczych, miękkich) oraz bardziej krzaczastym, gęsto owłosionym pokrojem. Korzeń zawiera saponiny triterpenowe i izoflawony i od stuleci używany jest jako łagodny, bezpieczny surowiec moczopędny, wspomagający leczenie kamicy i stanów zapalnych dróg moczowych. W Polsce roślina jest znacznie rzadsza niż dawniej i podlega ochronie gatunkowej, dlatego surowiec pozyskuje się z upraw i z importu, nie ze stanowisk naturalnych.
Bylina lub półkrzew o wysokości 30–80 cm, o pokroju krzaczastym, silnie rozgałęzionym od nasady. Pędy wzniesione lub podnoszące się, obło owłosione dookoła (nie dwurzędowo), gęsto pokryte gruczołkowatymi włoskami — lepkie w dotyku i wydzielające nieprzyjemną, koźlą woń. Kolców brak lub występują pojedyncze, miękkie, nieukłuwające. Liście dolne trójlistkowe, górne pojedyncze; listki eliptyczne do jajowatych, ząbkowane na brzegu, o wyraźnie pierzastym użyłkowaniu, z dużymi, przylegającymi do łodygi przylistkami zrośniętymi z ogonkiem. Kwiaty motylkowe, różowe do jasnoróżowych z ciemniejszym żyłkowaniem, długości ok. 1,5–2 cm, wyrastają zwykle po dwa w kątach liści i tworzą na szczycie pędu gęste, ulistnione grono. Sztandarek szeroki, łódeczka dziobiasta. Owoc to krótki, owłosiony strąk z 2–4 nasionami, ledwie dłuższy od kielicha. Organ podziemny: gruby, drewniejący, wielogłowy korzeń palowy z rozłogami, sięgający głęboko, na przekroju biały do żółtawego, o włóknistej budowie i słabej, mdłej woni.
Gatunek rozproszony w całej Polsce, częstszy na niżu, w pasie wyżyn i w niższych położeniach górskich; wszędzie zanikający wraz z ubytkiem suchych pastwisk. Rośnie na widnych, ciepłych murawach, suchych łąkach, miedzach, przydrożach, skarpach, na obrzeżach zarośli i w ciepłolubnych okrajkach, także na przydrożnych nasypach. Woli podłoża zasobne w wapń. Ze względu na ochronę gatunkową i regres siedlisk surowiec handlowy pochodzi z upraw (m.in. z Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej), nie ze stanowisk naturalnych w Polsce.
Stanowisko słoneczne, ciepłe, otwarte. Gleba przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta lub kamienista, umiarkowanie żyzna, sucha do świeżej, chętnie wapienna; odczyn obojętny do zasadowego (pH ok. 6,5–7,8). Roślina głęboko korzeniąca się, sucholubna, w pełni mrozoodporna w polskich warunkach. Nie znosi gleb zbitych, podmokłych i kwaśnych. Rozmnażanie z nasion (wskazane skaryfikowanie okrywy), po posadzeniu korzeń zbiera się dopiero w drugim–trzecim roku. Nie zbierać ze stanowisk naturalnych — gatunek chroniony; nie zbierać także z poboczy dróg, nasypów kolejowych i pastwisk nawożonych gnojowicą.
korzeń (Ononidis radix); rzadziej ziele (Ononidis herba) jako surowiec pomocniczy
Korzeń — jesienią, od września do października, w drugim lub trzecim roku uprawy, po zakończeniu wegetacji, gdy zawartość saponin i izoflawonów jest największa; dopuszczalny też zbiór bardzo wczesną wiosną (marzec), przed ruszeniem pędów. Kopie się głęboko, korzeń schodzi na kilkadziesiąt centymetrów i łatwo urwać najlepszą jego część. Ziele (surowiec pomocniczy) — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia, ścinane w suchy dzień po obeschnięciu rosy, ok. 10 cm nad ziemią.
Korzeń: saponiny triterpenowe (ononozyd i pokrewne glikozydy), izoflawony (ononina, formononetyna, biochanina A), pterokarpany, garbniki, kwasy fenolowe, cukry, śluzy oraz niewielka ilość olejku eterycznego, któremu surowiec zawdzięcza swoisty, koźli zapach. W zielu dodatkowo flawonoidy i kwasy organiczne. Zawartości procentowe zmieniają się z wiekiem korzenia i stanowiskiem — o wartości surowca decyduje frakcja saponinowa i izoflawonowa.
Odwar z korzenia: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na 1,5–2 szklanki wody, gotować pod przykryciem ok. 10 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami. Kuracja moczopędna trwa zwykle 2–4 tygodnie, po czym robi się przerwę. W czasie stosowania konieczne obfite pojenie się wodą (co najmniej 2 litry na dobę) — inaczej sens płukania dróg moczowych zanika. Napar z ziela: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie — surowiec słabszy od korzenia. Wilżyna świetnie pracuje w mieszankach, rzadko podaje się ją samodzielnie. Zewnętrznie: mocniejszy odwar (2 łyżki na szklankę) do okładów i przemywań przy stanach zapalnych skóry.
Korzeń po wykopaniu opłukać szybko, nie moczyć — saponiny i śluzy przechodzą do wody. Grubsze korzenie kroić wzdłuż i w krążki jeszcze świeże, po wyschnięciu drewnieją i nie da się ich rozdrobnić. Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C; dobrze wysuszony surowiec jest twardy, włóknisty, na przełomie białawożółty, o słabej, nieco koźlej woni i mdłym, potem drapiącym smaku. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych pojemnikach. Wilżyna zawsze wymaga odwaru, nie naparu — saponiny z twardego, zdrewniałego korzenia nie przechodzą do wody przy samym zalaniu wrzątkiem; to najczęstszy błąd. Dobrze łączy się z perzem, brzozą, skrzypem i nawłocią (mieszanki moczopędne), z borówką brusznicą i nawrotem przy kamicy, z pokrzywą przy kuracjach oczyszczających. Odróżnianie od wilżyny ciernistej: bezbronna nie ma kolców (lub tylko miękkie), łodyga jest owłosiona dookoła i lepka, kwiaty stoją zwykle po dwa w kącie liścia; ciernista ma sztywne kolce i łodygę owłosioną dwurzędowo, w jednym lub dwóch pasach. Surowiec obu gatunków jest w praktyce równoważny, ale mieszanie ich w handlu bywa źródłem nieporozumień. Pamiętaj o statusie ochronnym — kupuj surowiec z uprawy.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.