Ononis spinosa
Kolczasty półkrzew motylkowy o głębokim korzeniu — najważniejszy krajowy surowiec moczopędny z grupy saponinowych.
Wilżyna ciernista to niski, kolczasty półkrzew z rodziny bobowatych, którego korzeń (Ononidis radix) należy do klasycznych surowców moczopędnych europejskiego zielarstwa i figuruje w farmakopeach. Roślina rozwija bardzo długi, drewniejący korzeń palowy — stąd dawne nazwy nawiązujące do trudności w orce („iglica”, „wilcza noga”), bo pługi zaczepiały o jej podziemne części. Wartość leczniczą nadają jej saponiny triterpenowe i izoflawony, które zwiększają diurezę łagodnie i bez podrażniania nerek, co pozwala stosować surowiec w dłuższych kuracjach. W Polsce gatunek objęty jest ochroną gatunkową i wyraźnie ustępuje wraz z zanikiem suchych pastwisk, dlatego surowiec pochodzi z uprawy i z importu.
Półkrzew o wysokości 30–60 cm, u nasady drewniejący, o pokroju rozłożystym, często z pędami podnoszącymi się. Cechą diagnostyczną są sztywne, ostre ciernie — przekształcone, zdrewniałe pędy boczne, długości do 2 cm, wyrastające pojedynczo lub parami w kątach liści. Łodyga owłosiona charakterystycznie dwurzędowo: włoski układają się w jeden lub dwa wyraźne pasy, a nie równomiernie dookoła. Liście dolne trójlistkowe, górne pojedyncze; listki drobne, podłużnie eliptyczne, na brzegu ostro ząbkowane, o pierzastym użyłkowaniu, z dużymi przylistkami zrośniętymi z ogonkiem i obejmującymi łodygę. Kwiaty motylkowe, różowe do purpuroworóżowych z ciemniejszymi żyłkami, długości ok. 1–2 cm, osadzone pojedynczo w kątach górnych liści i tworzące luźne, ulistnione grono na szczycie pędu; sztandarek okazały, łódeczka zaostrzona. Owoc — krótki, owłosiony strąk zawierający 1–4 nasiona, mniej więcej równy kielichowi lub od niego krótszy. Organ podziemny: bardzo długi (do metra i więcej), gruby, wielogłowy, zdrewniały korzeń palowy z odgałęzieniami, z zewnątrz brunatny i podłużnie bruzdowany, na przekroju biały do jasnożółtego, o promienistej, włóknistej budowie.
W Polsce rozproszony, najczęstszy na niżu, wyżynach i Podkarpaciu, rzadszy na północy; wszędzie ubywa go wraz z zanikaniem ekstensywnych pastwisk. Rośnie na suchych, ciepłych murawach, wygonach, wypasanych pastwiskach, miedzach, skarpach, przydrożach, na obrzeżach ciepłolubnych zarośli, chętnie na podłożu wapiennym i gliniastym. Wytrzymuje wypas, bo zwierzęta unikają kolczastych pędów. Surowiec handlowy sprowadzany jest z upraw środkowo- i południowoeuropejskich (m.in. Bałkany, Węgry), rodzimych stanowisk nie wolno eksploatować.
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, otwarte. Gleba przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta, kamienista lub wapienna, umiarkowanie żyzna, sucha do świeżej; odczyn obojętny do zasadowego (pH ok. 6,5–7,8). Roślina głęboko korzeniąca się, bardzo odporna na suszę, w pełni mrozoodporna w polskich warunkach. Nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i podmokłych ani stanowisk zacienionych. Z nasion, po naruszeniu twardej okrywy; korzeń nadaje się do zbioru w drugim–trzecim roku uprawy, do tego czasu roślinę pozostawia się w spokoju. Nie zbierać ze stanowisk naturalnych — gatunek chroniony. Nie zbierać z poboczy dróg, nasypów kolejowych ani pastwisk nawożonych.
korzeń (Ononidis radix); pomocniczo ziele (Ononidis herba)
Korzeń — jesienią, wrzesień–październik (najlepszy termin), w drugim lub trzecim roku uprawy, po zamarciu części nadziemnych; ewentualnie bardzo wczesną wiosną (marzec–początek kwietnia), przed ruszeniem wegetacji. Kopie się szpadlem lub widłami, głęboko i szeroko wokół krzaczka — korzeń schodzi bardzo nisko, a najcenniejsza jest jego górna, gruba część z szyjką. Po wykopaniu odciąć nadziemne resztki, oczyścić z ziemi, opłukać krótko. Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do sierpnia, ścinane w suchy dzień po obeschnięciu rosy; surowiec pomocniczy, znacznie słabszy od korzenia.
Korzeń: saponiny triterpenowe (ononozyd i pokrewne), izoflawony (ononina, formononetyna, biochanina A, pseudobaptygenina), pterokarpany, garbniki katechinowe, kwasy fenolowe, cukry (m.in. sacharoza), śluzy, sole mineralne i śladowy olejek eteryczny odpowiadający za swoistą, lekko koźlą woń surowca. W zielu głównie flawonoidy i izoflawony. Zawartość związków czynnych rośnie z wiekiem korzenia i zależy od stanowiska — liczbowe deklaracje procentowe bez oznaczenia laboratoryjnego są nieuprawnione.
Odwar z korzenia (forma podstawowa): 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na 1,5–2 szklanki wody, gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić na 15 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami; kurację prowadzi się zwykle 2–4 tygodnie, potem przerwa. Warunkiem sensowności kuracji jest picie co najmniej 2 litrów płynów dziennie — bez tego wzmożona diureza nie „przepłukuje” dróg moczowych, tylko zagęszcza mocz. Napar z ziela: 1–2 łyżki suszu na szklankę wrzątku, 15 minut pod przykryciem, 2 razy dziennie. Wilżynę stosuje się niemal wyłącznie w mieszankach moczopędnych, gdzie stanowi zwykle 20–30% składu. Zewnętrznie: mocny odwar (2 łyżki na szklankę wody) do okładów i przemywań skóry.
Korzeń kroić natychmiast po wykopaniu — po wysuszeniu jest tak twardy i włóknisty, że nóż go nie bierze, a w młynku niszczy noże; grubsze sztuki łupać wzdłuż. Suszyć w cieniu, przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone luźno. Dobry surowiec: twardy, ciężki, z zewnątrz brunatny i podłużnie bruzdowany, na przełomie białawy z promienistą strukturą, o słabej koźlej woni i smaku najpierw mdłosłodkim, potem drapiącym w gardle (to saponiny) — brak tego drapania to sygnał surowca starego lub źle suszonego. Przechowywać do 2 lat w szczelnych, ciemnych naczyniach. Zawsze odwar, nigdy sam napar — z twardego, zdrewniałego korzenia saponiny nie przechodzą do wody bez gotowania; to najczęstszy błąd w praktyce. Nie gotować w naczyniu bez przykrywki i nie za długo — nadmierne wygotowanie daje mętny, gorzki wyciąg pełen garbników. Dobrze łączy się z perzem, brzozą, skrzypem, nawłocią i borówką brusznicą (drogi moczowe), z pokrzywą i mniszkiem (kuracje oczyszczające), z wierzbą i kozłkiem w mieszankach przeciwreumatycznych. Odróżnianie: od wilżyny bezbronnej — po sztywnych, ostrych cierniach i dwurzędowym owłosieniu łodygi (bezbronna jest lepka, cuchnąca, owłosiona dookoła i bez kolców); od kolczastych krzewinek z rodziny bobowatych (janowiec, szczodrzeniec) — po różowych, a nie żółtych kwiatach i po trójlistkowych, ostro ząbkowanych listkach. Kupuj surowiec z uprawy — gatunek jest w Polsce chroniony.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.