Wroniec widlasty

Opis

Wroniec widlasty to najbardziej odrębny z krajowych widłaków: nie płoży się po ściółce, lecz tworzy zwarte, wzniesione kępy sztywnych, widlasto rozgałęzionych pędów, i jako jedyny nie wykształca kłosów zarodnionośnych — zarodnie siedzą u niego pojedynczo w kątach zwykłych liści. Roślina jest silnie trująca: zawiera alkaloidy widłakowe, w tym huperzynę A, związek intensywnie badany jako inhibitor acetylocholinoesterazy. W dawnym ziołolecznictwie ludowym używano go jako środka wymiotnego i przeczyszczającego, a także w weterynarii — były to zastosowania niebezpieczne i dziś zaniechane. W Polsce gatunek jest objęty ochroną i nie wolno go zbierać.

Wygląd

Zimozielona bylina wysokości 5–25 cm, tworząca zwartą, sztywną, wzniesioną KĘPĘ — nie ma pędów płożących się po ściółce, co odróżnia ją od wszystkich pozostałych krajowych widłaków. Pędy widlasto rozgałęzione, wszystkie mniej więcej równej długości, przez co kępa ma wyrównany, jakby przycięty wierzchołek. Listki (mikrofile) drobne, sztywne, lancetowato-szydlaste, ciemnozielone, błyszczące, całobrzegie lub słabo ząbkowane, ustawione gęsto w ośmiu szeregach, odstające od pędu — pęd wygląda jak drobna gałązka jodły lub cisu. Cecha diagnostyczna kluczowa: BRAK KŁOSÓW ZARODNIONOŚNYCH. Nerkowate, żółtawe zarodnie siedzą pojedynczo w kątach zwykłych, niezmienionych liści, w górnej części pędu — rozpoznaje się je jako drobne, jasne „ziarenka” rozsiane wzdłuż pędu. Często w kątach liści powstają dodatkowo rozmnóżki (drobne, spłaszczone pączki wegetatywne odpadające od pędu) — kolejny znak rozpoznawczy. Brak kwiatów i owoców. Organ podziemny: krótkie, wzniesione kłącze z licznymi korzeniami przybyszowymi.

Gdzie rośnie

Gatunek rozproszony w całej Polsce, rzadki na niżu, częstszy i lokalnie liczny w górach — w Sudetach, Karpatach i Tatrach, gdzie sięga po piętro alpejskie. Rośnie w cienistych, wilgotnych borach świerkowych i jodłowych, w kwaśnych buczynach, na torfowiskach, w młakach, na zacienionych skałach, w wąwozach i przy potokach, wśród mchów i na próchnicznej ściółce. Wymaga stałej wilgotności powietrza i chłodu — na niżu przetrwał głównie na siedliskach reliktowych, w wilgotnych borach i na torfowiskach, i wszędzie jest w odwrocie.

Warunki

Stanowisko cieniste i chłodne, o wysokiej i stałej wilgotności powietrza. Gleba kwaśna (pH ok. 3,5–5,0), próchniczna, torfiasta lub skalno-próchniczna, uboga w związki azotu, stale wilgotna, nigdy przesuszona. Roślina zależna od mikoryzy i skrajnie wrażliwa na zmiany siedliska — nie daje się przenosić ani uprawiać, a przesadzone okazy giną. Pełna mrozoodporność, w górach zimuje pod śniegiem. NIE zbierać nigdzie: gatunek objęty ochroną w Polsce, silnie trujący, o nielicznych i zanikających stanowiskach. Bezwzględnie nie zbierać w parkach narodowych, rezerwatach i w górach.

Surowiec

ziele (Huperziae herba, dawniej Lycopodii selaginis herba) — surowiec silnie trujący, alkaloidowy, NIEPRZEZNACZONY do samodzielnego stosowania; jego jedyne racjonalne znaczenie to źródło huperzyny A dla przemysłu farmaceutycznego, pozyskiwanej z hodowli i z gatunków azjatyckich, nie ze stanowisk naturalnych. Gatunek objęty ochroną w Polsce — zbiór zabroniony.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru — gatunek chroniony i trujący, bez dopuszczonego zastosowania w ziołolecznictwie domowym. Ziele jest zimozielone i teoretycznie dostępne przez cały rok, ale zbiór ze stanowisk naturalnych w Polsce jest zabroniony. Surowiec do celów farmaceutycznych (izolacja huperzyny A) pozyskuje się poza Polską, z upraw i z gatunków azjatyckich (m.in. Huperzia serrata), a nie z dziko rosnących wrońców.

Skład chemiczny

Alkaloidy widłakowe (likopodiowe), przede wszystkim huperzyna A — silny, odwracalny inhibitor acetylocholinoesterazy — a ponadto selagina, likopodyna, huperzyna B i pokrewne zasady; flawonoidy, kwasy triterpenowe, garbniki, krzemionka i sole glinu. Zawartość alkaloidów zmienia się z siedliskiem i porą roku i nie da się jej ocenić „na oko”, co jest jednym z powodów, dla których surowiec jest nieprzewidywalny w działaniu i niebezpieczny w użyciu domowym.

Właściwości

• Alkaloidy wrońca działają na układ cholinergiczny: huperzyna A hamuje rozkład acetylocholiny, przez co nasila jej działanie w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym — na tej właściwości opiera się zainteresowanie farmakologii tym związkiem w kontekście chorób neurodegeneracyjnych, ale w postaci surowca roślinnego oznacza ona przede wszystkim toksyczność. Całe ziele działa silnie wymiotnie, przeczyszczająco i drażniąco na błony śluzowe, a w większych ilościach wywołuje objawy zatrucia cholinergicznego: nudności, ślinotok, poty, zawroty głowy, skurcze mięśni, spowolnienie akcji serca, drgawki. Ludowo używano go jako środka wymiotnego, przeczyszczającego, poronnego i przeciwpasożytniczego u zwierząt oraz do barwienia tkanin — wszystkie te zastosowania są dziś porzucone jako niebezpieczne.

Zastosowanie

Surowiec NIE nadaje się do samodzielnego stosowania w jakiejkolwiek postaci. Nie sporządza się z wrońca naparów, odwarów, nalewek ani proszków; nie podajemy dawek, ponieważ przy tak zmiennej zawartości alkaloidów nie istnieje bezpieczna dawka domowa, a różnica między dawką „działającą” a toksyczną jest niebezpiecznie mała. Huperzyna A występuje wyłącznie w preparatach wytwarzanych przemysłowo, o standaryzowanej zawartości substancji czynnej, i tylko taka postać ma sens farmakologiczny — nigdy ziele zebrane w lesie. Dodatkowo gatunek jest w Polsce objęty ochroną, więc jego zbiór jest zabroniony niezależnie od przeznaczenia. Praktyczne zalecenie dla zielarza: znać roślinę, rozpoznawać ją w terenie i nie zbierać.

Uwagi dla zielarza

Wroniec to gatunek, którego zielarz musi umieć pewnie rozpoznać — nie po to, by go użyć, lecz by go nie pomylić i nie ruszać. Rozpoznanie: kępa wzniesionych, równej długości pędów, ciemnozielone, błyszczące, sztywne listki jak u drobnej jodełki, BRAK kłosów zarodnionośnych, jasne zarodnie w kątach zwykłych liści, często rozmnóżki. Odróżnienie od gatunków mylonych: wszystkie pozostałe krajowe widłaki (Lycopodium clavatum, L. annotinum, Diphasiastrum spp.) mają wyraźne, walcowate kłosy zarodnionośne i długi pęd płożący się po ściółce — wroniec nie ma ani jednego, ani drugiego. Widłaczek torfowy (Lycopodiella inundata) rośnie na odsłoniętym, mokrym torfie i ma pojedynczy, gruby kłos. Młody pęd jodły lub cisu ma zdrewniałą oś i płaskie igły w dwóch szeregach — wroniec ma pęd zielny, a listki odstają dookoła. Uwaga praktyczna: bardzo drobne rozmnóżki wrońca łatwo przenieść na butach — nie należy „pomagać” roślinie w rozsiewaniu, bo jej stanowiska są chronione jako całość siedliska. Surowiec suszony nie ma legalnego rynku w Polsce i oferty jego sprzedaży należy traktować z najwyższą podejrzliwością.

Przeciwwskazania