Trametes versicolor
Pospolity na polskich pniakach huba o wachlarzowatych, wielobarwnie strefowanych owocnikach — źródło polisacharydów PSK i PSP.
Wrośniak różnobarwny to jedna z najpospolitszych hub w polskich lasach i jednocześnie jeden z najlepiej przebadanych grzybów leczniczych świata. Jego cienkie, wachlarzowate owocniki, ułożone dachówkowato na pniakach i martwych gałęziach, mają charakterystyczne koncentryczne, wielobarwne strefy — stąd polska nazwa i angielska „turkey tail”, czyli indyczy ogon. Z jego grzybni wyizolowano polisacharydy PSK (krestyna) i PSP, od dziesięcioleci stosowane w Japonii i Chinach jako leki wspomagające terapię onkologiczną. Grzyb jest niejadalny — twardy, skórzasty, nie do przeżucia — więc jedyną drogą wykorzystania jest długi odwar lub ekstrakt.
Huba jednoroczna o owocniku bezblaszkowym, rurkowatym, rozpostarto-odgiętym, przyrastającym bokiem do drewna, bez trzonu. Kapelusze cienkie (1–3 mm grubości), wachlarzowate, półkoliste lub muszlowate, 3–8 (do 10) cm szerokości, wyrastające gromadnie, dachówkowato, w gęste rozety i wachlarze pokrywające niekiedy cały pniak. Powierzchnia górna aksamitna, krótko owłosiona, wyraźnie strefowana koncentrycznymi pasami o różnej barwie i różnym połysku — na przemian strefy matowo-omszone i gładko-lśniące; barwy niezwykle zmienne: od siwej, białawej, ochrowej, przez rudobrązową, kasztanową, oliwkową, aż po granatowoczarną i niemal czarną, często z niebieskawym lub sinym odcieniem. Brzeg cienki, ostry, falisty, zwykle jaśniejszy — kremowy lub białawy. Cechą diagnostyczną jest połączenie: cienkiego, skórzastego owocnika, aksamitnej strefowanej wierzchniej strony i drobniutkich, białych rurek od spodu. Hymenofor rurkowaty: rurki bardzo krótkie (do 1 mm), pory drobne i okrągłe, 3–5 na milimetr, białe do kremowych, z wiekiem żółknące — pod lupą wyraźnie równe i regularne. Miąższ biały, cienki, skórzasty do korkowego, elastyczny, nie do przeżucia. Wysyp zarodników biały. Brak organu podziemnego — grzybnia w drewnie, powodująca białą zgniliznę.
Gatunek bardzo pospolity w całej Polsce, od nizin po góry, jeden z najczęściej spotykanych grzybów nadrzewnych. Rośnie jako saprotrof na martwym drewnie drzew liściastych: pniakach po wyrębie, leżących kłodach, złomach, gałęziach, rzadziej na osłabionych drzewach żywych. Najczęściej na buku, brzozie, dębie, olszy, wierzbie, topoli, leszczynie i drzewach owocowych; sporadycznie na drewnie iglastym. Typowe stanowiska: lasy liściaste i mieszane, zręby, parki, sady, zadrzewienia śródpolne, przydroża, ogrody — wszędzie tam, gdzie zostają pniaki. Owocniki są wieloletnio trwałe w tym sensie, że utrzymują się na drewnie długo po wyschnięciu, ale wyrastają i przyrastają głównie latem i jesienią; spotyka się je przez cały rok, także zimą (wtedy wyblakłe, oblodzone, często porośnięte glonami).
W naturze nie wymaga niczego poza martwym drewnem liściastym i wilgocią — rośnie zarówno w cieniu, jak i na pełnym słońcu, na zrębach. Uprawa amatorska możliwa na blokach z trocin liściastych lub kłodach zaszczepionych grzybnią, przy temperaturze 20–25 °C i wysokiej wilgotności; owocniki wyrastają jednak drobne i wolno, więc w praktyce surowiec pozyskuje się ze zbioru w lesie. Grzybnia w pełni mrozoodporna. Gdzie NIE zbierać: z pniaków przy ruchliwych drogach, w miastach, na terenach przemysłowych, przy torowiskach i wysypiskach — grzyby nadrzewne kumulują metale ciężkie z drewna i opadu; z drewna impregnowanego, z podkładów kolejowych, słupów, ogrodzeń i drewna konstrukcyjnego (impregnaty zawierają związki miedzi, chromu i arsenu); ze świeżo opryskiwanych sadów. Nie zbierać owocników zmurszałych, poczerniałych, porośniętych zielonymi glonami lub innymi grzybami pleśniowymi.
owocnik (Trametis versicoloris fructificatio, dawniej Coriolus versicolor) — suszony i sproszkowany lub pokruszony; ekstrakty wodne i wodno-alkoholowe (podwójna ekstrakcja), preparaty z grzybni (PSK, PSP)
Zbiór od późnej wiosny do późnej jesieni, ze szczytem od sierpnia do listopada, gdy owocniki są świeże, elastyczne i jasno obrzeżone. Najlepszy surowiec to owocniki młode i średnio wyrośnięte: sprężyste, o żywych barwach, z wyraźnym białym lub kremowym brzegiem wzrostu i czysto białymi porami od spodu. Owocniki stare — sztywne, wyblakłe, z pożółkłymi lub szarymi porami, porośnięte glonami — nadają się już tylko na kompost. Zimą można zbierać owocniki przemarznięte, jeśli pory są nadal białe, ale ich wartość jest mniejsza. Zbierać w suchą pogodę, przynajmniej dzień po deszczu, bo nasiąknięte owocniki trudno wysuszyć i łatwo pleśnieją. Ścinać nożem tuż przy drewnie, nie odrywając — z odrywanym owocnikiem odchodzi kawałek zbutwiałego drewna, które trzeba potem wycinać.
Polisacharydy i polisacharydopeptydy — najważniejsza grupa: beta-glukany (głównie beta-1,3 z rozgałęzieniami beta-1,6), a przede wszystkim kompleksy polisacharydowo-białkowe: PSK (polysaccharide-K, krestyna — preparat japoński) i PSP (polysaccharopeptide — preparat chiński), oba pozyskiwane z hodowanej grzybni, nie z owocnika. Ergosterol i inne sterole. Kwasy fenolowe i flawonoidy (m.in. pochodne kwasu galusowego, katechiny) odpowiadające za działanie antyoksydacyjne. Triterpeny. Chityna i błonnik grzybowy. Białka i enzymy ligninolityczne (lakazy, peroksydazy) — grzyb rozkłada ligninę, stąd biała zgnilizna drewna. Skład i zawartość beta-glukanów zależą od podłoża i wieku owocnika; preparaty z grzybni różnią się od suszu z owocników — to nie jest to samo.
Odwar (podstawowa forma domowa): 5–10 g suszonego, pokruszonego owocnika na 1 litr wody, gotować pod przykryciem na małym ogniu 45–60 minut, aż objętość zmniejszy się o mniej więcej jedną trzecią; odcedzić, pić 1–2 szklanki dziennie. Długie gotowanie jest konieczne — beta-glukany są zamknięte w chitynowej ścianie komórkowej i krótki napar z wrzątku wyciąga ich znikome ilości. Ten sam surowiec można gotować dwukrotnie. Podwójna ekstrakcja (wersja warsztatowa): najpierw wyciąg wodny (długie gotowanie), potem oddzielny wyciąg alkoholowy z tego samego surowca (susz zalany spirytusem 40–50%, macerowany kilka tygodni), oba płyny łączy się — daje to zarówno polisacharydy, jak i triterpeny; przyjmuje się po kilkadziesiąt kropli 2 razy dziennie. Proszek z owocnika: pół–jedna łyżeczka dziennie, wmieszana w płyn — działa słabiej niż ekstrakt, bo chityna utrudnia dostępność. Ekstrakty standaryzowane na beta-glukany dawkować zgodnie z zaleceniem producenta — stężenia różnią się wielokrotnie. Kuracje prowadzić cyklicznie: 4–8 tygodni stosowania, potem 1–2 tygodnie przerwy. Grzyba nie je się — jest niejadalny ze względu na skórzastą konsystencję, nie z powodu toksyczności.
Suszenie: owocniki oczyścić szczoteczką (nie myć — chłoną wodę), odciąć zbutwiałe fragmenty drewna z nasady, suszyć w 40–50 °C lub w suchym, przewiewnym miejscu; są cienkie i schną szybko, w kilka–kilkanaście godzin. Suchy owocnik jest sztywny i łamie się, nie gnie. Przed suszeniem lub zaraz po warto pokruszyć albo pociąć nożycami na kawałki — po całkowitym wysuszeniu materiał jest twardy jak skóra i trudno go rozdrobnić; sproszkowanie wymaga mocnego młynka. Przechowywać w szczelnych słoikach, w ciemności, do 2 lat; susz jest bardzo trwały. Dobry surowiec: owocniki z czysto białymi, drobnymi porami, wyraźnymi strefami barwnymi, bez glonów, bez czarnych plam pleśni, bez zapachu stęchlizny. Pory to najważniejsze kryterium — pożółkłe lub szare oznaczają stary, przerośnięty owocnik. Gatunki mylone: wrośniak garbaty (Trametes gibbosa) — grubszy, biały do szarawego, o wydłużonych, labiryntowatych porach; wrośniak strefowany (Trametes ochracea) — grubszy, ochrowo strefowany, bez tak kontrastowych barw; skórnik szorstki (Stereum hirsutum) — bardzo podobny z wierzchu i najczęściej mylony, ale od spodu GŁADKI, pomarańczowożółty, bez rurek i porów; szczeciniak/białoporek i inne huby — sprawdzaj spód. Reguła praktyczna: jeśli spód nie ma drobniutkich białych porów (3–5 na mm), to nie jest wrośniak różnobarwny. Żaden z gatunków mylonych nie jest śmiertelnie trujący, ale też nie ma wartości leczniczej. Mieszanki: wrośniak łączy się z shiitake i maitake (odporność), z lakownicą (adaptogennie), z jeżowcem/soplówką (osłabienie i regeneracja).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.