Eriodictyon californicum
Kalifornijski krzew o lepkich, żywicznych liściach, stosowany jako środek wykrztuśny przy zalegającej wydzielinie w oskrzelach i jako korygent gorzkiego smaku.
Yerba santa to niski, żywiczny krzew z rodziny faceliowatych (Hydrophyllaceae, wg nowszych ujęć Boraginaceae s.l.), rosnący na suchych zboczach Kalifornii i Oregonu. Nazwę — „święte ziele” — nadali mu hiszpańscy misjonarze, którzy przejęli od Indian zwyczaj stosowania liści na kaszel i choroby płuc. Liść jest surowcem wykrztuśnym i wysuszającym: rozrzedza gęstą wydzielinę oskrzelową i ułatwia jej odkrztuszenie, a jednocześnie działa łagodnie ściągająco na błony śluzowe. Osobliwością rośliny jest zdolność do maskowania goryczy — eriodiktiol i homoeriodiktiol z liścia tłumią odczuwanie gorzkiego smaku i są wykorzystywane w przemyśle jako korygenty smaku leków. W Polsce surowiec spotykany jest rzadko, głównie w importowanych mieszankach oddechowych i preparatach zagranicznych.
Krzew zimozielony o wysokości 60–250 cm, o wzniesionych, słabo rozgałęzionych pędach, rozrastający się kłączami w kępy. Pędy gładkie, później łuszczące się, pokryte lepką, lśniącą żywicą. Liście skrętoległe, krótkoogonkowe, lancetowate do podłużnie eliptycznych, długości 4–15 cm, skórzaste i grube, o brzegu nieregularnie ząbkowanym lub karbowanym; wierzch liścia ciemnozielony, silnie błyszczący i klejący od żywicy, spód biaława lub rdzawa, filcowato owłosiony, z siecią silnie wypukłych, wystających nerwów — to najlepsza cecha rozpoznawcza suchego surowca. Kwiatostan szczytowy, jednostronny skrętek zebrany w wierzchotkę. Kwiat lejkowato-dzwonkowaty, długości ok. 1 cm, o barwie od białej i bladolawendowej po fioletowoniebieską, pięciodzielny, z pięcioma pręcikami. Owoc — drobna, wielonasienna torebka. Organ podziemny: drewniejący korzeń z rozłogami, dzięki którym roślina szybko odbija po pożarach.
Gatunek rodzimy dla zachodniej Ameryki Północnej — Kalifornii i południowego Oregonu. Rośnie na suchych, kamienistych zboczach, w zaroślach chaparralu, na skrajach lasów sosnowych i dębowych oraz na pogorzeliskach, gdzie bywa jedną z pierwszych roślin odbijających z kłączy. W Polsce nie występuje ani dziko, ani w uprawie — surowiec sprowadzany jest z USA (zbiór głównie ze stanowisk naturalnych w Kalifornii) i trafia do nas przez importerów ziół zachodnich oraz sklepy zielarskie z asortymentem amerykańskim.
Roślina klimatu śródziemnomorskiego typu kalifornijskiego: stanowisko w pełnym słońcu, gleba uboga, kamienista, przepuszczalna, sucha, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego. Źle znosi wilgotne, ciężkie gleby i podmokłe stanowiska — gnije. Mrozoodporność słaba: znosi lekkie przymrozki, ale nie polskie zimy; w naszym klimacie ewentualna uprawa możliwa tylko w pojemniku, z zimowaniem w chłodnym, jasnym pomieszczeniu. Nie zbierać (dotyczy zbiorów w zasięgu naturalnym) w pobliżu dróg i terenów opryskiwanych, ani z pogorzelisk po pożarach terenów przemysłowych — lepkie, żywiczne liście wyjątkowo silnie wychwytują pyły i zanieczyszczenia z powietrza.
liść (Eriodictyi folium, Herba santae folium)
Liść — zbiera się w okresie wegetacji, najlepiej późną wiosną i latem (od maja do sierpnia), gdy liście są w pełni wyrośnięte i mocno żywiczne, przed przekwitnięciem i zdrewnieniem pędu. Zbiór wykonuje się w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy — wilgotny liść z lepką powierzchnią schnie źle i pleśnieje. Zbiera się dojrzałe, zdrowe liście z pędów tegorocznych, obrywając je ręcznie lub ścinając ulistnione wierzchołki pędów; liście stare, poczerniałe lub porośnięte sadzakiem odrzucić.
Flawonoidy — grupa najbardziej charakterystyczna: eriodiktiol, homoeriodiktiol, sternutyna, chryzoeriol, ksantoeuksatyna i inne flawanony oraz metylowane flawony; to one odpowiadają za zdolność maskowania goryczy. Ponadto żywice i substancje żywicowe pokrywające liść, olejek eteryczny (m.in. z udziałem terpenów), garbniki, kwasy fenolowe, wolne kwasy tłuszczowe, fitosterole, cukry i śluzy. Surowiec ma silny, balsamiczny zapach i najpierw ostro-żywiczny, potem długo utrzymujący się słodkawy smak — to bezpośredni efekt homoeriodiktiolu.
Napar: ok. 1 łyżeczki rozdrobnionego suchego liścia na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne — ulatniają się lotne składniki żywicy), pić ciepły 2–3 razy dziennie przy kaszlu z zalegającą wydzieliną, przez okres trwania dolegliwości. Nalewka: liść zalać alkoholem 60–70%, macerować 2–3 tygodnie, wytrząsając; żywice rozpuszczają się w alkoholu znacznie lepiej niż w wodzie, dlatego nalewka jest formą skuteczniejszą — stosować kroplowo, dodając do ciepłej wody lub herbaty, zgodnie z zaleceniem preparatu. Syrop: napar lub wyciąg zmieszany z miodem albo cukrem, po łyżce kilka razy dziennie. Jako korygent: niewielki dodatek liścia (szczypta na porcję) do gorzkich mieszanek — z piołunem, goryczką, tysiącznikiem — wyraźnie łagodzi ich gorycz, nie zmieniając działania. Surowiec nie służy do długotrwałego, wielomiesięcznego picia — stosować w kuracjach objawowych.
Dobry surowiec poznaje się po dotyku i zapachu: liść jest sztywny, skórzasty, z wierzchu wyraźnie lepki i błyszczący, ze spodem pokrytym białawym lub rdzawym filcem i siecią wypukłych nerwów; zapach silny, balsamiczno-żywiczny, smak najpierw ostry i żywiczny, a po chwili charakterystycznie słodki — jeśli surowiec nie daje tego słodkiego posmaku, jest stary lub przesuszony w zbyt wysokiej temperaturze. Liście szare, matowe, wykruszone i bezwonne to towar bezwartościowy. Suszenie: w cieniu i przewiewie, w temperaturze do ok. 35–40 °C — wyższa temperatura wytapia żywicę i wypędza olejek. Suszyć w cienkiej warstwie, bo lepkie liście sklejają się i pleśnieją w środku warstwy. Przechowywać w szczelnych słojach, w ciemności, do 12–18 miesięcy; surowiec dobrze trzyma zapach, ale zlepia się w bryły — przechowywać raczej w kawałkach niż zmielony. Mieszanki: łączyć z tymiankiem, dziewanną, podbiałem i lukrecją (kaszel produktywny), z prawoślazem przy podrażnionym gardle. Nie mylić z „yerba mate” (Ilex paraguariensis) ani z „yerba buena” (Clinopodium douglasii) — mimo podobnie brzmiących nazw handlowych to zupełnie inne rośliny o innym działaniu.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.