Cananga odorata
Tropikalne drzewo o zwisających, żółtych, wstęgowatych kwiatach, z których destyluje się jeden z najważniejszych olejków perfumeryjnych i aromaterapeutycznych świata.
Ylang-ylang to drzewo z rodziny flaszowcowatych, pochodzące z Azji Południowo-Wschodniej, a uprawiane głównie na Komorach, Madagaskarze i Réunion. Jego wartość opiera się niemal wyłącznie na olejku eterycznym destylowanym ze świeżych kwiatów — surowiec suchy nie ma znaczenia zielarskiego, bo kwiat po wysuszeniu traci zapach. Olejek pozyskuje się przez destylację frakcjonowaną: kolejne frakcje (Extra, I, II, III) różnią się składem, ceną i przeznaczeniem, a frakcja Extra jest najcenniejsza perfumeryjnie. W aromaterapii ylang-ylang uchodzi za olejek uspokajający i obniżający napięcie, o silnym, słodkim, narkotyczno-kwiatowym zapachu. To surowiec czysto zapachowy i zewnętrzny — nie stosuje się go doustnie w domowym zielarstwie.
Wiecznie zielone drzewo wysokości 10–20 m (w uprawie przycinane do 2–3 m dla ułatwienia zbioru), o koronie luźnej, z charakterystycznymi, długimi, poziomo odstającymi lub wyraźnie zwisającymi, giętkimi gałęziami. Kora gładka, szarawa. Liście skrętoległe, ustawione w jednej płaszczyźnie (dwurzędowo), pojedyncze, całobrzegie lub lekko falisto pofalowane, jajowato-podłużne do eliptycznych, długości 13–20 cm, o wierzchołku zaostrzonym, użyłkowaniu pierzastym z wyraźnymi, wgłębionymi nerwami bocznymi, błyszczące, o cienkiej, skórzastej blaszce. Kwiaty zebrane po kilka w luźne, zwisające pęczki w kątach liści i na starszym drewnie. Kwiat jest cechą diagnostyczną, nie do pomylenia: sześć długich, wąskich, wstęgowato skręconych, zwisających płatków w dwóch okółkach po trzy, długości 5–8 cm, początkowo zielonych, dojrzewających do intensywnie żółtych; środek kwiatu z licznymi pręcikami i wieloma wolnymi słupkami (owocolistkami). Zapach kwiatu bardzo silny, słodki, nasilający się nocą i nad ranem. Owoc zbiorowy — grono ciemnozielonych do czarnych, mięsistych jagodopodobnych owocków, każdy z kilkoma nasionami. Korzeń palowy z rozbudowanym systemem korzeni bocznych.
Gatunek rodzimy dla wilgotnych lasów tropikalnych Azji Południowo-Wschodniej — Filipin, Indonezji, Malezji — oraz Australii i wysp Pacyfiku. Rośnie w lasach nizinnych do ok. 1000 m n.p.m. Uprawiany na dużą skalę na Komorach (największy producent olejku), Madagaskarze, Mayotte, Réunion, w Indonezji i na Filipinach. W Polsce nie ma szans na uprawę w gruncie — jedynie jako roślina kolekcjonerska w ciepłej szklarni lub palmiarni. Do Polski trafia wyłącznie gotowy olejek eteryczny, sprowadzany przez importerów olejków i firmy aromaterapeutyczne; kwiat świeży nie jest przedmiotem handlu ze względu na ulotność zapachu.
Roślina ściśle tropikalna: stanowisko słoneczne do lekko ocienionego, temperatura powyżej 20 °C przez cały rok, wysoka wilgotność powietrza. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, dobrze przepuszczalna, stale lekko wilgotna, o odczynie kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,0–7,0); nie znosi zastoiska wody ani zasolenia. Mrozoodporność: ŻADNA — roślina ginie już w temperaturze zbliżonej do 0 °C, a poniżej ok. 10 °C przestaje rosnąć i zrzuca liście. W Polsce uprawa gruntowa jest niemożliwa; w pojemniku wymaga jasnego stanowiska, temperatury minimum 15–18 °C zimą i regularnego zraszania. Nie zbierać kwiatów z drzew rosnących przy drogach i w miastach — silnie pachnące kwiaty chłoną zanieczyszczenia, a olejek je zatęża.
świeży kwiat — wyłącznie jako materiał do destylacji olejku eterycznego (Cananga oleum, oleum Ylang-Ylang); surowiec suszony nie ma zastosowania zielarskiego, bo traci olejek. W ziołolecznictwie ylang-ylang funkcjonuje praktycznie tylko jako olejek eteryczny do stosowania zewnętrznego i inhalacyjnego.
Kwiat — drzewo w klimacie tropikalnym kwitnie właściwie przez cały rok, z nasileniem w porze deszczowej; zbiór prowadzi się w rzutach co kilka–kilkanaście dni. Kluczowe jest stadium dojrzałości kwiatu: zbiera się kwiaty w pełni wyrośnięte, o płatkach już żółtych (nie zielonych — kwiat zielony daje olejek o mniejszej wydajności i gorszym profilu zapachowym), tuż po osiągnięciu pełni zapachu. Porę dnia dobiera się do rytmu rośliny: kwiaty zrywa się wcześnie rano, przed świtem i zaraz po nim, gdy zawartość olejku jest najwyższa, bo w ciągu dnia w upale lotne składniki ulatują. Zerwane kwiaty muszą trafić do destylarki tego samego dnia, najlepiej w ciągu kilku godzin — leżakowanie psuje surowiec. Destylacja jest frakcjonowana: pierwsze godziny dają frakcję Extra (najbogatszą w lekkie estry), kolejne — frakcje I, II i III, coraz uboższe w składniki lotne, a bogatsze w seskwiterpeny.
Olejek eteryczny z kwiatów, o składzie silnie zależnym od frakcji destylacji. Główne grupy związków: estry — octan benzylu, benzoesan benzylu, octan geranylu, salicylan benzylu; alkohole i fenole — linalol, geraniol, eter metylowy p-krezolu (p-krezylometylowy), eugenol i izoeugenol; seskwiterpeny — germakren D, kariofilen, farnezol, kadinen, beta-kariofilen. Frakcje wczesne (Extra, I) są bogatsze w lekkie estry i etery odpowiadające za słodki, kwiatowy, „perfumeryjny” top, frakcje późne (II, III) — w cięższe seskwiterpeny, o zapachu bardziej drzewnym i mniej intensywnym. Olejek „complete” to destylat całkowity, bez rozdziału frakcji. Kwiat świeży zawiera olejek w niewielkim procencie masy — stąd wysoka cena surowca końcowego.
Olejek stosuje się WYŁĄCZNIE zewnętrznie i inhalacyjnie — nie przyjmuje się go doustnie. Dyfuzor / kominek zapachowy: kilka kropli na porcję wody, na sesję 20–30 minut; zapach jest bardzo intensywny i łatwo go przedawkować — mniej znaczy lepiej. Masaż i olejek do ciała: rozcieńczyć w oleju bazowym (migdałowy, jojoba, słonecznikowy) do stężenia rzędu 1–2% — czyli kilka kropli olejku na 10 ml bazy; do skóry twarzy stosować stężenia niższe. Kąpiel: kilka kropli rozprowadzić najpierw w emulgatorze (mleko, śmietanka, miód, olej), nigdy nie wlewać olejku bezpośrednio do wody — nie rozpuszcza się i drażni skórę. Nie stosować nierozcieńczonego olejku na skórę. Przed pierwszym użyciem wykonać próbę uczuleniową na małej powierzchni przedramienia i odczekać 24 godziny. Kwiat suszony nie ma zastosowania — nie warto z niego robić naparów, bo nie zawiera już olejku.
Kupując olejek, sprawdzaj frakcję: „Extra” to najdroższa, najbardziej kwiatowa i najlżejsza frakcja, „I”, „II”, „III” to kolejne destylaty o coraz cięższym, mniej intensywnym profilu, „complete” to destylat całkowity — do aromaterapii najczęściej używa się Extra lub complete. Producent powinien podać gatunek (Cananga odorata), część rośliny (kwiat), kraj pochodzenia (Komory, Madagaskar, Mayotte, Indonezja) i metodę (destylacja parą wodną). Olejek dobry jest jasnożółty do bladożółtego, gęstawy, o zapachu bardzo silnym, słodkim, kwiatowo-kremowym z lekką nutą korzenno-balsamiczną — jeśli pachnie płasko, chemicznie albo mydłem, to najczęściej mieszanka z olejkiem kananga (odmiana macrophylla) lub z syntetykami. Częsty zamiennik na rynku: olejek „cananga” — tańszy, o bardziej drzewnym zapachu, sprzedawany bywa jako ylang-ylang. Przechowywanie: w ciemnej butelce, szczelnie zamkniętej, w chłodzie, z dala od światła — olejek utlenia się, a utleniony silniej uczula; realny termin przydatności to zwykle 2–3 lata od otwarcia. Zapach ylang-ylang jest przytłaczający w nadmiarze i u części osób wywołuje ból głowy i mdłości — w mieszankach dawkować oszczędnie, dobrze komponuje się z drzewem sandałowym, bergamotką, cytrusami i paczulą (cytrusy „przecinają” jego ciężkość).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.