Yohimbe

Opis

Yohimbe to wysokie drzewo z rodziny marzanowatych, rosnące w wilgotnych lasach równikowych Afryki Zachodniej i Środkowej — Kamerunu, Gabonu, Nigerii, Konga. Surowcem jest kora, zawierająca zespół alkaloidów indolowych, z johimbiną (yohimbina) na czele. Johimbina jest antagonistą receptorów alfa-2-adrenergicznych i jako substancja czysta bywa lekiem na receptę stosowanym w zaburzeniach erekcji — działa więc jak lek, nie jak łagodne zioło. Kora yohimbe jest tymczasem masowo sprzedawana w suplementach „na potencję” i „na spalanie tłuszczu”, w których zawartość alkaloidu bywa nieprzewidywalna i zdarzają się poważne zatrucia. To surowiec silnie działający, o wąskim marginesie bezpieczeństwa i licznych interakcjach lekowych — nie należy do zielarstwa domowego. Dodatkowo drzewo jest w naturze przetrzebione nadmiernym pozyskiwaniem kory i objęte ograniczeniami handlowymi w krajach pochodzenia.

Wygląd

Wiecznie zielone drzewo lasu równikowego, osiągające 15–30 m wysokości, o prostym, walcowatym pniu bez odziomkowych szkarp i o koronie rozwiniętej wysoko, w górnym piętrze lasu. Kora zewnętrzna szarobrunatna do czerwonobrunatnej, spękana i łuszcząca się nieregularnymi płatami; kora wewnętrzna, będąca surowcem, czerwonawobrunatna, o gorzkim smaku, po zwilżeniu nieco śliska. Liście naprzeciwległe lub w okółkach po trzy, ogonkowe, całobrzegie, odwrotnie jajowate do podłużnie eliptycznych, długości 10–47 cm, o wierzchołku krótko zaostrzonym, użyłkowaniu pierzastym z wyraźnymi nerwami bocznymi; przylistki międzyogonkowe — cecha typowa dla rodziny marzanowatych. Kwiatostan to gęsta wierzchotka (baldachogrono) w kątach liści, złożona z drobnych, białawych do żółtawych kwiatów o pięciodzielnej, rurkowatej koronie z długimi wyrostkami płatków. Owoc — drobna, wrzecionowata, dwuklapowa torebka, pękająca i uwalniająca liczne drobne, oskrzydlone nasiona. System korzeniowy palowy, głęboki.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla wilgotnych, nizinnych lasów równikowych Afryki Zachodniej i Środkowej: Kamerun, Gabon, Nigeria, Gwinea Równikowa, Kongo. Rośnie w podszycie i piętrze pośrednim wiecznie zielonego lasu deszczowego, na terenach nizinnych, w klimacie gorącym i stale wilgotnym. W Polsce nie występuje i nie jest uprawiany. Surowiec sprowadzany jest z Afryki Zachodniej — głównie z Kamerunu — najczęściej jako kora suszona lub gotowy ekstrakt, i trafia na rynek suplementów. Ze względu na destrukcyjny sposób pozyskiwania (zdzieranie kory z żywych drzew, często kończące się ich śmiercią) populacje naturalne są mocno przerzedzone, a eksport surowca podlega w krajach pochodzenia reglamentacji.

Warunki

Roślina wilgotnego lasu równikowego: wymaga temperatury stale powyżej 20 °C, bardzo wysokiej wilgotności powietrza i opadów rozłożonych przez większość roku. Gleba głęboka, próchniczna, przepuszczalna, wilgotna, o odczynie kwaśnym (pH ok. 4,5–6,0). Młode drzewa rosną w półcieniu podszytu, dojrzałe potrzebują dostępu do światła w koronie. Mrozoodporność: żadna — gatunek ginie przy temperaturach zbliżonych do 0 °C. Uprawa w Polsce jest niemożliwa, także szklarniowa poza kolekcjami botanicznymi. Uwaga etyczna i praktyczna zamiast rady o zbiorze: w polskich warunkach nie ma czego i skąd zbierać, a kupując surowiec z importu warto zwracać uwagę na legalność pochodzenia — dziki, rabunkowy zbiór kory niszczy populacje w Kamerunie.

Surowiec

kora pnia i konarów (Yohimbe cortex, Pausinystaliae johimbe cortex). Surowiec silnie działający — w Polsce dostępny w praktyce wyłącznie jako składnik preparatów, a sama johimbina jako substancja lecznicza jest lekiem wydawanym z przepisu lekarza. Nie jest to surowiec do samodzielnego przyrządzania naparów.

Termin zbioru

Kora — pozyskiwana w krajach pochodzenia przez cały rok, z drzew dojrzałych, przy czym najwyższą zawartość alkaloidów przypisuje się korze zbieranej w porze deszczowej, z pni i grubszych konarów. Tradycyjny zbiór polega na zdzieraniu pasów kory z żywego drzewa, co często je zabija; zbiór zrównoważony wykonuje się z drzew ścinanych planowo lub przez pobieranie fragmentów kory z zachowaniem części obwodu pnia. Kora po zdjęciu jest cięta na pasy, suszona w cieniu i przewiewie i eksportowana. W Polsce nie ma żadnego terminu zbioru — surowiec pochodzi wyłącznie z importu.

Skład chemiczny

Alkaloidy indolowe — grupa decydująca o działaniu i o toksyczności surowca. Główny alkaloid to johimbina (yohimbina), obok niej występują m.in. korynantyna (rauhimbina), alloyohimbina, izoyohimbina, korynanteina, dihydrokorynanteina i kilkadziesiąt pokrewnych alkaloidów. Zawartość alkaloidów w korze jest zmienna i zależy od pochodzenia, wieku drzewa i sposobu przechowywania — to jedna z głównych przyczyn nieprzewidywalności preparatów z całej kory. Ponadto kora zawiera garbniki, żywice, substancje śluzowe i kwasy fenolowe. Uwaga terminologiczna: „johimbina HCl” w suplementach to substancja czysta, natomiast „yohimbe bark extract” to ekstrakt z kory o nieokreślonej, często niedeklarowanej zawartości alkaloidu — badania rynkowe wielokrotnie wykazywały ogromne rozbieżności między deklaracją a rzeczywistością.

Właściwości

• Johimbina jest antagonistą presynaptycznych receptorów alfa-2-adrenergicznych. Zablokowanie tych receptorów zwiększa uwalnianie noradrenaliny, co przekłada się na pobudzenie układu współczulnego: wzrost ciśnienia tętniczego, przyspieszenie akcji serca, pobudzenie ośrodkowe, niepokój, drżenia. Efektem obwodowym jest rozszerzenie naczyń w ciałach jamistych prącia i ułatwienie erekcji — stąd zastosowanie substancji czystej w leczeniu zaburzeń erekcji, zwłaszcza o podłożu psychogennym. Opisywano też działanie zwiększające lipolizę w tkance tłuszczowej (blokada receptorów alfa-2 w adipocytach) — to podstawa marketingu „spalaczy tłuszczu”, przy czym korzyść praktyczna jest niepewna, a ryzyko sercowo-naczyniowe realne. Surowiec działa również pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy i może nasilać lęk oraz wywoływać ataki paniki. Tradycyjnie w Afryce Zachodniej kora używana była jako afrodyzjak i środek pobudzający — z całą świadomością jej gwałtownego działania.

Zastosowanie

SUROWIEC NIE NADAJE SIĘ DO SAMODZIELNEGO STOSOWANIA. Nie podajemy tu dawek naparu, odwaru ani nalewki z kory yohimbe — i celowo. Zawartość alkaloidów w korze jest zmienna i nieprzewidywalna, a różnica między dawką pobudzającą a dawką wywołującą groźne objawy ze strony układu krążenia (napad nadciśnienia, zaburzenia rytmu, ataki paniki) jest niewielka. Opisano poważne zatrucia i przypadki zagrażające życiu po suplementach zawierających yohimbe. Johimbina jako substancja lecznicza jest w Polsce dostępna wyłącznie z przepisu lekarza i tylko taka droga — leczenie prowadzone przez lekarza, z ustaloną dawką i kontrolą ciśnienia — jest dopuszczalna. Suplementy diety z „ekstraktem z kory yohimbe” kupowane w internecie nie dają żadnej gwarancji zawartości substancji czynnej i nie należy ich traktować jako bezpiecznej alternatywy. Jeżeli problemem są zaburzenia erekcji — właściwym postępowaniem jest diagnostyka lekarska (przyczyny bywają naczyniowe, hormonalne, metaboliczne lub psychogenne), a nie sięganie po korę o nieznanym składzie.

Uwagi dla zielarza

Uwagi warsztatowe mają tu charakter ostrzegawczy, nie praktyczny — zielarz nie powinien przerabiać tego surowca. Kora w handlu występuje jako płaskie lub lekko zwinięte pasy, z zewnątrz szarobrunatne i spękane, wewnątrz czerwonawobrunatne, o silnie gorzkim smaku i słabym zapachu. Częsty problem rynkowy: pod nazwą „yohimbe” sprzedawane są kory innych gatunków (m.in. Pausinystalia macroceras, Corynanthe pachyceras), o innym profilu alkaloidów, a także surowiec zwietrzały lub pozbawiony alkaloidów przez wcześniejszą ekstrakcję — bez badania analitycznego nie da się tego rozpoznać z wyglądu. Nie da się „bezpiecznie zaparzyć” kory z domowym odmierzaniem: alkaloidy przechodzą do wyciągu w stopniu zależnym od temperatury, czasu i kwasowości, więc ta sama łyżka kory może dać wyciąg o wielokrotnie różnej mocy. Nie łączyć z ziołami pobudzającymi (guarana, kola, efedra, gorzka pomarańcza / synefryna) ani z kofeiną — takie mieszanki są w sprzedaży „przedtreningowej” i to właśnie one stoją za większością opisanych zatruć. Jeśli klient przynosi taki preparat — odradzić i odesłać do lekarza. W hurcie i przy imporcie zwracać uwagę na status prawny: w wielu krajach (m.in. w Kanadzie, Australii, części UE) preparaty z yohimbe są ograniczone lub zakazane w suplementach.

Przeciwwskazania