Alisma plantago-aquatica
Bylina szuwarowa o liściach podobnych do babki i przewiewnej, okółkowej wiesze drobnych kwiatów; surowcem jest kłącze, dziś marginalne w polskim zielarstwie.
Żabieniec babka wodna to okazała bylina brzegów wód stojących i wolno płynących, łatwa do rozpoznania po rozecie liści łudząco podobnych do babki zwyczajnej i po rozłożystej, piętrowej wiesze drobnych, trójpłatkowych kwiatów. W polskim ziołolecznictwie ma znaczenie historyczne i ludowe — surowcem bywało kłącze, a świeże ziele stosowano zewnętrznie. Dużo poważniejszą pozycję zajmuje w medycynie Dalekiego Wschodu, gdzie kłącze pokrewnych gatunków (Alisma orientale) to klasyczny środek moczopędny. Roślina w stanie świeżym zawiera substancje ostre, drażniące skórę i błony śluzowe, dlatego nie jest surowcem dla początkujących.
Bylina wodno-błotna wysokości 30–100 cm, wyrastająca z krótkiego, bulwiasto zgrubiałego kłącza. Liście wyłącznie odziomkowe, zebrane w rozetę, długoogonkowe, wynurzone, o blaszce jajowatej do szerokolancetowatej, całobrzegiej, u nasady zaokrąglonej lub sercowatej, z 5–7 wyraźnymi, łukowatymi nerwami zbiegającymi się na szczycie — stąd podobieństwo do babki (od tego nazwa gatunkowa). Liście podwodne siewek bywają równowąskie, taśmowate. Głąbik bezlistny, wzniesiony, obły. Kwiatostan to duża, luźna, piramidalna wiecha zbudowana z kilku okółków rozgałęzień — cecha diagnostyczna gatunku. Kwiaty drobne (do 1 cm), trójkrotne: 3 zielone działki i 3 delikatne, białe lub bladoróżowe płatki z żółtawą plamką u nasady, otwierające się po południu i szybko opadające. Owoc zbiorowy: pierścień spłaszczonych niełupek ułożonych kolisto na płaskim dnie kwiatowym. Organ podziemny: mięsiste, białawe kłącze z licznymi korzeniami wiązkowymi.
Pospolity w całej Polsce, od nizin po niższe położenia górskie. Rośnie w strefie szuwarów: na brzegach jezior, stawów, starorzeczy, w rowach melioracyjnych, na mokrych wysypach, w rozlewiskach i na dnie okresowo wysychających zbiorników. Znosi wahania poziomu wody — na osuszonym dnie stawu potrafi wytworzyć zwartą darń rozet. Gatunek wskaźnikowy wód eutroficznych.
Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego, w wodzie o głębokości 5–30 cm lub na stale mokrym, mulistym brzegu. Gleba żyzna, muliste podłoże bogate w azot, pH obojętne do lekko zasadowego (6,5–8,0). Wymaga stałej wilgotności — nie znosi przesuszenia w okresie wegetacji. W pełni mrozoodporny, zimuje kłączem w mule. Nie zbierać ze zbiorników przy polach uprawnych, stawach hodowlanych, rowach przydrożnych i odbiornikach ścieków — roślina rośnie w mule, który kumuluje metale ciężkie, azotany i pozostałości środków ochrony roślin.
kłącze (Alismatis rhizoma), rzadziej liść (Alismatis folium); surowiec o znaczeniu historycznym i ludowym, niewystępujący w standardowym obrocie aptecznym w Polsce
Kłącze — jesienią (wrzesień–październik), po zamarciu liści, lub bardzo wczesną wiosną, gdy zapasy w organie podziemnym są największe; wykopywać widłami z mulistego brzegu, dokładnie wypłukać z mułu, oczyścić z korzeni, przekroić wzdłuż grubsze sztuki. Liście — jeżeli w ogóle zbierane, to w pełni wegetacji (czerwiec–sierpień), przed kwitnieniem, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy. Świeży surowiec należy przerabiać lub suszyć bez zwłoki — mokre kłącze szybko pleśnieje.
Kłącze: triterpeny typu protostanu (alisole i ich pochodne — związki charakterystyczne dla rodzaju Alisma, odpowiedzialne za działanie moczopędne i wpływ na gospodarkę lipidową), fitosterole, seskwiterpeny, skrobia, śluzy, sole mineralne (głównie potasowe). Ziele świeże: substancje ostre o działaniu drażniącym skórę i błony śluzowe, zanikające podczas suszenia. Liście: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, śluzy. Skład polskiego surowca jest znacznie słabiej przebadany niż azjatyckiego Alisma orientale — nie należy przenosić danych ilościowych z jednego gatunku na drugi.
Surowiec o działaniu drażniącym w stanie świeżym — nie stosować świeżego ziela wewnętrznie. Napar z suszonego kłącza w ziołolecznictwie ludowym: 1 łyżeczka rozdrobnionego surowca na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić najwyżej 1–2 razy dziennie po pół szklanki, krótkotrwale, wyłącznie pomocniczo. Ze względu na słabo udokumentowany profil bezpieczeństwa i brak ustalonego dawkowania w farmakopei, żabieniec nie nadaje się do samodzielnych, długotrwałych kuracji ani do stosowania u dzieci. Zewnętrznie ludowo stosowano miazgę ze świeżych liści jako środek przekrwienny, jednak kontakt ze skórą może wywołać zaczerwienienie i pęcherze — nie zaleca się tej praktyki. W praktyce zielarskiej rozsądniej sięgnąć po sprawdzone diuretyki: skrzyp, brzozę, nawłoć czy perz.
Kłącze suszyć w temperaturze do 40 °C, w przewiewie, po rozkrojeniu — grube, mięsiste sztuki suszone w całości zaparzają się od środka i pleśnieją. Dobrze wysuszony surowiec jest twardy, białawy do jasnokremowego, łamie się krótko, bez zapachu, o smaku początkowo mdławym, potem lekko ostrym. Surowiec zbrunatniały lub zawilgocony wyrzucić. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych naczyniach, w suchym miejscu. Rozeta liściowa żabieńca bywa mylona z babką zwyczajną (Plantago major), ale babka nie rośnie w wodzie, ma liście z nerwami przebiegającymi wyraźnie równolegle i kwiatostan kłosowaty, nie wiechę. Groźniejsza pomyłka to strzałka wodna (Sagittaria sagittifolia), która ma liście strzałkowate i kwiaty w okółkach po 3, oraz — na etapie rozety pod wodą — łączeń baldaszkowy. Zbiór ze zbiornika o mętnej, zamulonej wodzie zawsze wymaga bardzo dokładnego płukania kłącza. Praca ze świeżą rośliną w rękawicach: sok drażni skórę wrażliwych osób.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.