Polyporus umbellatus
Rzadka, chroniona w Polsce huba wyrastająca z podziemnej sklerocjum, w medycynie chińskiej (zhu ling) ceniona jako silny surowiec moczopędny.
Żagiew wielogłowa to jeden z najrzadszych grzybów leczniczych występujących w Polsce — tworzy okazałe, wielogłowe kępy drobnych, okrągłych kapelusików, wyrastające z podziemnego, bulwiastego sklerocjum przy nasadzie starych drzew liściastych. W medycynie chińskiej znana jest jako zhu ling i należy do klasycznych surowców moczopędnych, wymienianych w dawnych zielnikach obok poriny kokosowej. W Polsce gatunek jest rzadki i objęty ochroną gatunkową — nie wolno go zbierać ze stanowisk naturalnych, a każdy legalny surowiec pochodzi z importu lub z upraw. Substancją czynną jest przede wszystkim sklerocjum, nie sam owocnik, co odróżnia ten grzyb od większości hub leczniczych.
Owocnik jednoroczny, zbiorowy, wyrastający z podziemnej bulwy: z jednego, silnie rozgałęzionego, białawego trzonu-pnia wyrasta wachlarzowato od kilkudziesięciu do kilkuset drobnych kapelusików, tworzących luźną, baldaszkowatą kępę o średnicy 15–50 cm i masie sięgającej kilku kilogramów. Poszczególne kapelusiki drobne, 1–4 cm średnicy, okrągłe, w środku wyraźnie pępkowato wgłębione (lejkowate), o gładkiej lub delikatnie włókienkowatej powierzchni barwy szarobrunatnej, oliwkowoszarej do ochrowej, z cieńszym, jaśniejszym, często podwiniętym brzegiem — kluczowa cecha to CENTRALNY trzonek każdego kapelusika i wgłębiony środek, czego nie ma żagwica listkowata. Hymenofor rurkowaty, biały do kremowego, zbiegający daleko na trzonek; pory drobne, okrągławe do kanciastych, 1–3 na milimetr. Trzony białe, mięsiste, wielokrotnie rozgałęzione, zrastające się u nasady w gruby pień wychodzący z ziemi. Miąższ biały, za młodu miękki i mięsisty, z wiekiem twardniejący, o przyjemnym, grzybowym zapachu. Wysyp zarodników biały. Organ podziemny: sklerocjum — nieregularna, bulwiasta, guzowata bryła 3–15 cm, o czarnobrunatnej, pomarszczonej skórce i białym lub jasnokremowym wnętrzu, przypominająca zwęgloną bulwę lub kawał węgla; leży w glebie na głębokości kilkunastu–kilkudziesięciu centymetrów, zwykle przy korzeniach drzewa, i to ona jest surowcem.
W Polsce gatunek rzadki, rozproszony, notowany głównie w starych lasach liściastych na nizinach i pogórzu — w buczynach, grądach i dąbrowach, zwykle w drzewostanach o naturalnym charakterze i dużym udziale starych drzew. Wyrasta u nasady pni i na korzeniach drzew liściastych, przede wszystkim buka, dębu i grabu, rzadziej klonu i brzozy, jako słaby pasożyt i saprotrof korzeni. W skali kraju znany z niewielu stanowisk i figuruje na czerwonych listach jako gatunek zagrożony; objęty ochroną gatunkową. Szerzej rozpowszechniony w Europie, Azji Wschodniej (Chiny — główne źródło surowca) i Ameryce Północnej. Surowiec handlowy pochodzi niemal wyłącznie z Chin, gdzie zhu ling pozyskuje się ze stanowisk naturalnych i z upraw.
Wymaga starych, wilgotnych lasów liściastych, gleb próchnicznych, przewiewnych, żyznych, o odczynie od lekko kwaśnego do obojętnego, oraz obecności żywych lub obumierających korzeni drzew liściastych — jest ściśle związana z drzewostanem i nie rośnie na otwartych siedliskach. Cień lub półcień, wysoka wilgotność podłoża, stabilny mikroklimat wnętrza lasu. Sklerocjum jest w pełni mrozoodporne i przetrwa w glebie wiele lat, owocnikując nieregularnie, nie co roku. Uprawa jest trudna: w Chinach hoduje się ten gatunek, wysadzając sklerocja przy kłodach dębowych zainfekowanych opieńką (Armillaria), z którą grzyb wchodzi w troficzną zależność; w Polsce nie jest uprawiany towarowo. Gdzie NIE zbierać: nigdzie — gatunek jest w Polsce objęty ochroną gatunkową i zbiór jego owocników oraz sklerocjów ze stanowisk naturalnych jest zabroniony; znaleziony okaz należy sfotografować i zgłosić, a nie wykopywać. Wykopanie sklerocjum niszczy stanowisko bezpowrotnie.
sklerocjum, czyli podziemna bulwa grzybni (Polypori umbellati sclerotium; chińskie zhu ling) — to właściwy surowiec leczniczy, suszony i krojony w plastry; rzadziej owocnik. Surowiec WYŁĄCZNIE z importu lub uprawy — gatunek chroniony w Polsce, zbiór ze stanowisk naturalnych jest zabroniony.
W Polsce — nie zbiera się; zbiór ze stanowisk naturalnych jest zakazany. Dla porządku: owocniki pojawiają się od czerwca do września, po ciepłych, deszczowych okresach, i są krótkotrwałe (2–3 tygodnie), a w chińskiej praktyce zielarskiej surowcem jest sklerocjum wykopywane wiosną lub jesienią (marzec–kwiecień oraz wrzesień–październik), gdy zawiera najwięcej substancji zapasowych; bulwy oczyszcza się z ziemi, kroi w plastry i suszy na słońcu lub w suszarni. Polski zielarz pozyskuje ten surowiec wyłącznie kupując go — w postaci suszonych plastrów zhu ling lub ekstraktu.
Sklerocjum (właściwy surowiec): polisacharydy, przede wszystkim beta-glukany, w tym opisywany w piśmiennictwie polisacharyd o nazwie polyporusan/zhu ling polysaccharide, uznawany za nośnik działania immunologicznego. Ergosterol i inne sterole. Grupa charakterystycznych związków ergostanowych i steroidowych określanych jako polyporusterony. Kwas ergosterolowy, kwasy tłuszczowe, aminokwasy, biotyna, sole mineralne (potas, wapń, żelazo). Chityna i błonnik. Owocnik zawiera podobne beta-glukany, ale profil steroidowy sklerocjum jest bogatszy — dlatego w tradycji chińskiej surowcem jest bulwa. Nie podaję zawartości procentowych, bo dane są rozbieżne i zależą od pochodzenia surowca.
Surowiec kupowany, nie zbierany. Odwar z suszonego sklerocjum (zhu ling): plastry lub rozdrobnioną bulwę gotować pod przykryciem 30–45 minut — jak przy wszystkich grzybach, krótki napar z wrzątku nie wyciąga beta-glukanów z chitynowej ściany komórkowej. W chińskiej praktyce zhu ling stosuje się prawie zawsze w recepturach wieloskładnikowych, nie samodzielnie, w dawkach ustalanych przez terapeutę; dawek własnych tu nie podaję, bo działanie moczopędne jest realne i nieodpowiednio dobrana ilość może zaburzyć gospodarkę wodno-elektrolitową. Ekstrakty standaryzowane na beta-glukany dawkować ściśle wg zaleceń producenta. Kuracje krótkie i cykliczne, nie ciągłe. Podczas stosowania pić dużo wody i pilnować podaży potasu. Grzyb w formie kulinarnej: młode owocniki są jadalne i smaczne, ale w Polsce ich zbiór jest zabroniony, więc kwestia jest teoretyczna. Nalewka alkoholowa nie jest tradycyjną formą tego surowca.
Najważniejsza uwaga warsztatowa jest prawna, nie techniczna: w Polsce to gatunek chroniony — nie zbierać, nie wykopywać, nie handlować surowcem z polskich stanowisk. Znalezisko jest cenne przyrodniczo i warto je zgłosić regionalnemu dyrektorowi ochrony środowiska lub do bazy grzybów chronionych. Legalny surowiec: suszone plastry zhu ling z importu, kupowane w zaufanych sklepach z ziołami chińskimi lub ekstrakty od producentów podających pochodzenie i badania na metale ciężkie — grzyb rośnie w glebie i szczególnie chętnie kumuluje kadm i ołów, więc badania nie są tu formalnością. Dobry surowiec: plastry twarde, z czarnobrunatną, pomarszczoną skórką i białym lub żółtawobiałym wnętrzem, lekkie, bez zapachu stęchlizny i pleśni; wnętrze szare lub brązowiejące świadczy o starym lub źle suszonym materiale. Przechowywać w szczelnym słoiku, sucho i ciemno; susz jest trwały latami. Rozpoznanie w terenie i gatunki mylone: żagwica listkowata (Grifola frondosa, maitake) — kapelusiki łopatkowate, języczkowate, WACHLARZOWATE, przyrośnięte bokiem, nie mają centralnego trzonka ani wgłębionego środka, i wyrasta wprost przy pniu dębu, bez podziemnego sklerocjum; żagiew okółkowa (Polyporus/Cerioporus rhizophilus) i żagiew łuskowata — pojedynczy duży kapelusz, u łuskowatej z wyraźnymi ciemnymi łuskami; szmaciak gałęzisty — kędzierzawe, płaskie łatki, zupełnie inna forma. Klucz do żagwi wielogłowej: liczne DROBNE, okrągłe, pępkowato wgłębione kapelusiki, każdy na własnym centralnym trzonku, cała kępa wyrasta z jednego pnia wychodzącego z ziemi (a nie z drewna).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.