Sanicula europaea
Cienista bylina lasów liściastych o dłoniasto wciętych liściach i drobnych, główkowatych baldaszkach, ceniona dawniej jako zioło gojące rany i ściągające.
Żankiel zwyczajny to bylina runa buczyn i grądów, jedna z niewielu selerowatych, które opanowały głęboki cień lasu. Jego stara sława zawiera się w łacińskiej nazwie — sanare znaczy leczyć, uzdrawiać — i wiąże się z zastosowaniem do gojenia ran, owrzodzeń i krwawień. W dawnym zielarstwie środkowoeuropejskim był surowcem podstawowym, dziś w Polsce niemal zapomnianym, choć nadal wymienianym w zielnikach jako środek ściągający i przeciwzapalny. Zawiera saponiny i garbniki, których połączenie tłumaczy zarówno działanie na skórę, jak i wykrztuśne. Rośnie rozproszony, wolno się rozrasta i nie znosi wyrębu — zbiór powinien być bardzo oszczędny.
Bylina wysokości 20–50 cm, wyrastająca z krótkiego, ciemnego kłącza. Liście odziomkowe długoogonkowe, zebrane w luźną rozetę, zimozielone, skórzaste i lśniące z wierzchu, dłoniasto 3–5-dzielne, o klinowatych odcinkach dwu- lub trójwrębnych, brzegiem ostro i nierówno piłkowanych, z ząbkami zakończonymi drobnym ościstym szczecinkiem; użyłkowanie dłoniaste, wyraźnie zaznaczone. Łodyga wzniesiona, obła, delikatnie bruzdowana, w górze skąpo rozgałęziona, prawie bezlistna — nieliczne liście łodygowe siedzące i mniejsze od odziomkowych. Kwiatostan nietypowy dla selerowatych: baldach złożony jest silnie zredukowany, a baldaszki ściągnięte w kuliste, drobne główki średnicy 4–6 mm, ustawione po kilka na krótkich szypułach. W każdej główce kwiaty obupłciowe w środku i męskie na obwodzie, białe do bladoróżowych. Owoc: kulista rozłupnia gęsto pokryta haczykowatymi kolcami, czepliwa jak rzep — cecha rozstrzygająca o oznaczeniu gatunku. Organ podziemny: krótkie, ukośne kłącze z licznymi korzeniami przybyszowymi.
Rośnie w całej Polsce, ale nierównomiernie i miejscami rzadko — najczęściej w pasie wyżyn i w niższych położeniach górskich, rzadziej na niżu. Siedliskiem są żyzne lasy liściaste: buczyny, grądy, żyzne lasy jaworowe i łęgi, także zacienione zarośla. Gatunek runa lasów żyznych, wskaźnik siedlisk niezaburzonych, o glebach próchnicznych i zasobnych w wapń. Nie występuje w borach sosnowych i na glebach kwaśnych, ubogich.
Stanowisko cieniste do półcienistego — pełne słońce powoduje więdnięcie i zamieranie liści. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta, świeża do umiarkowanie wilgotnej, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5). Wymaga stałej wilgotności powietrza typowej dla wnętrza lasu. W pełni mrozoodporny, liście przetrwają zimę pod śniegiem. W uprawie rozmnażany z nasion (wymagają stratyfikacji) lub przez podział kłącza; rośnie powoli. Nie zbierać w rezerwatach i parkach narodowych, przy leśnych drogach zrywkowych, w miejscach opryskiwanych oraz z płatów, gdzie roślina rośnie pojedynczo — populacje żankiela odbudowują się latami.
ziele (Saniculae herba), rzadziej korzeń (Saniculae radix); surowcem podstawowym są liście i ziele zebrane w początkach kwitnienia
Ziele — w początkach kwitnienia (maj–czerwiec), gdy część główek jest jeszcze w pąku; ścinać nożem nad ziemią, zostawiając część rozety, aby roślina odbiła. Liście odziomkowe — od maja do sierpnia, można je zbierać osobno, wybierając wyrośnięte, ciemnozielone, nieuszkodzone blaszki; zbierać w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Korzeń z kłączem — jesienią (wrzesień–październik), po zamarciu części nadziemnej, wyłącznie z obfitych stanowisk; wykopywać ostrożnie, oczyścić, opłukać, przekroić grubsze sztuki. Zbierać oszczędnie, nie więcej niż co trzecią roślinę z płatu.
Saponiny triterpenowe (główna grupa czynna, w tym saniculozydy), garbniki (do kilku procent w zielu — odpowiadają za działanie ściągające), kwasy fenolowe (chlorogenowy, rozmarynowy, kawowy), flawonoidy (glikozydy kwercetyny i kemferolu), gorycze, śluzy, kwasy organiczne, sole mineralne, śladowe ilości olejku eterycznego. Korzeń: saponiny i garbniki w wyższym stężeniu niż w zielu, dodatkowo związki kumarynowe. Zawartości procentowe surowca krajowego są słabo udokumentowane — nie należy podawać ich jako pewnych.
Napar z ziela: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić 2 razy dziennie po pół szklanki między posiłkami (kaszel, nieżyty, biegunka). Kuracja krótkotrwała — do 1–2 tygodni. Odwar do użytku zewnętrznego (mocniejszy): 2 łyżki suszu na 2 szklanki wody, gotować 5 minut, odstawić 20 minut, przecedzić — do przemywania ran, owrzodzeń podudzi, odleżyn, do okładów na stłuczenia i wyprysk oraz do płukania jamy ustnej i gardła przy zapaleniu dziąseł i anginie (2–4 razy dziennie). Świeże, roztarte liście stosowano ludowo jako okład na skaleczenia. Odwar z korzenia — mocniej ściągający, wyłącznie zewnętrznie. Żankiel dobrze pracuje w mieszankach: z podbiałem, dziewanną i lukrecją (wykrztuśne), z szałwią i rumiankiem (płukanki), z nawłocią i pięciornikiem (ściągające).
Ziele suszyć rozłożone cienką warstwą w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C — skórzaste liście schną wolniej niż wygląda, a niedosuszone czernieją i pleśnieją; sprawdzić, czy ogonki łamią się z trzaskiem. Korzeń rozkroić wzdłuż przed suszeniem. Dobry surowiec zachowuje ciemnozieloną barwę, smak jest gorzkawo-ściągający, zapach słaby. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Typowy błąd to zbiór liści z młodych, jeszcze niekwitnących roślin — są ubogie w garbniki. Rozeta żankiela bywa mylona z ciemiernikiem zielonym, jaskrem kosmatym, a przede wszystkim z jaskrem wielokwiatowym i podagrycznikiem — rozstrzyga owoc: kolczasta, czepliwa rozłupnia oraz zredukowane, główkowate baldaszki, nietypowe dla selerowatych. Pomyłka z młodym tojadem czy ciemiężycą byłaby groźna — nie zbierać roślin bez kwiatostanu. Żankiel rośnie rozproszony i wolno odbudowuje populację: to surowiec, który zbiera się garściami, nie workami.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.