Zanokcica murowa

Opis

Zanokcica murowa to najmniejsza z krajowych paproci naskalnych — zimozielona, kilkucentymetrowa roślina rosnąca w szczelinach starych murów, zapraw wapiennych i wapiennych skał. Jej liście, o klinowatych, rombowatych odcinkach, przypominają liście ruty zwyczajnej, stąd zarówno nazwa gatunkowa, jak i dawne apteczne miano „Ruta muraria”. W dawnym ziołolecznictwie należała do grupy paproci naskalnych stosowanych jako łagodne środki wykrztuśne i śluzowe przy kaszlu, dziś zastąpione przez surowce skuteczniejsze i dostępniejsze. Współcześnie jej znaczenie jest głównie historyczne i przyrodnicze, a zbiór — z uwagi na niewielkie rozmiary i wrażliwe siedliska — pozbawiony sensu.

Wygląd

Drobna, zimozielona bylina wysokości zaledwie 3–15 cm, tworząca gęstą, niską kępkę wyrastającą wprost ze szczeliny. Liście skórzaste, matowe, ciemno- lub sinozielone, na długim, zielonym u góry, a u nasady ciemnobrunatnym ogonku, który stanowi zwykle połowę długości liścia. Blaszka niewielka, trójkątna lub jajowata, PODWÓJNIE albo POTRÓJNIE PIERZASTA — rozgałęziona nieregularnie, „rozstrzelona”, a nie równo pierzasta. Cecha diagnostyczna: pojedyncze odcinki (listki) są KLINOWATE, rombowate lub łopatkowate, ku nasadzie mocno zwężone, ku szczytowi rozszerzone i tam ząbkowane lub karbowane — do złudzenia przypominają listki ruty zwyczajnej. Kupki zarodni (sori) na spodzie liścia są podłużne, wąskie, ułożone wzdłuż nerwów promieniście rozchodzących się z nasady listka; po dojrzeniu zlewają się i pokrywają niemal cały spód odcinka. Zawijka błoniasta, o strzępiastym brzegu. Brak kwiatów i owoców. Organ podziemny: krótkie, wzniesione kłącze gęsto pokryte drobnymi, ciemnobrunatnymi łuskami, mocno zaklinowane w szczelinie, z cienkimi, żylastymi korzeniami.

Gdzie rośnie

Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, choć nierównomiernie: pospolity na obszarach wapiennych (Jura Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Lubelska, Pieniny, Tatry Zachodnie, góry Świętokrzyskie) i wszędzie tam, gdzie są stare mury z zaprawą wapienną. Rośnie w szczelinach skał wapiennych i dolomitowych, na murach zamkowych, mostach, murach kościelnych, cmentarnych i fortecznych, na kamiennych ogrodzeniach i studniach — w miejscach, gdzie zaprawa dostarcza wapnia. W miastach jest gatunkiem antropofilnym, znoszącym nawet dość silne zanieczyszczenie.

Warunki

Stanowisko półcieniste do słonecznego, w szczelinie o stałym, choć niewielkim dopływie wilgoci. Podłoże skrajnie skaliste, wapienne, zasadowe (pH 7,0–8,5) — gatunek WAPNIOLUBNY, na podłożu kwaśnym nie rośnie w ogóle. Wilgotność umiarkowana do suchej; roślina znosi okresowe przesychanie, w czasie suszy zwija liście i regeneruje się po deszczu. Pełna mrozoodporność, liście zimują zielone. W uprawie możliwa tylko w szczelinach murków wapiennych i w rabatach skalnych z domieszką gruzu wapiennego — nie znosi żyznej ziemi ogrodowej i zbyt mokrego podłoża (gnicie kłącza). NIE zbierać z murów zabytkowych (uszkadza zaprawę i chronione siedlisko), ze skał w parkach narodowych i rezerwatach, a także z murów przy ruchliwych ulicach.

Surowiec

ziele (Asplenii rutae-murariae herba, dawniej Herba Rutae murariae) — surowiec historyczny, dziś praktycznie niestosowany. Roślina ma dziś znaczenie marginalne: zastosowanie wykrztuśne było łagodne i słabo udokumentowane, a wielkość rośliny wyklucza sensowne pozyskanie surowca. Bez znaczenia we współczesnym ziołolecznictwie.

Termin zbioru

Ziele — jeśli w ogóle, od maja do września, w pełni wegetacji, gdy blaszki są w pełni rozwinięte, a kupki zarodni jeszcze niedojrzałe (dojrzałe zarodnie zanieczyszczają surowiec brunatnym pyłem); zbiór w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, ścinając liście nożyczkami tuż nad kłączem — NIGDY nie wyrywając kępki ze szczeliny, bo kłącze się nie odtworzy. W praktyce zbioru się nie prowadzi: roślina jest tak drobna, że pozyskanie użytecznej ilości surowca oznaczałoby zniszczenie stanowiska.

Skład chemiczny

Skład poznany fragmentarycznie. W zielu stwierdzano śluzy, garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, gorycze, sole mineralne (w tym znaczne ilości krzemionki i wapnia, pochodzące z podłoża). To śluzy i garbniki odpowiadały za łagodne, powlekająco-wykrztuśne działanie przypisywane surowcowi w dawnych farmakopeach. Nie ma wiarygodnych, aktualnych danych ilościowych o zawartości poszczególnych grup związków — nie należy podawać za nie liczb.

Właściwości

• Działanie łagodne, głównie śluzowe i powlekające: dawniej stosowano ziele jako środek wykrztuśny i osłaniający przy suchym, drażniącym kaszlu, chrypce i nieżytach górnych dróg oddechowych, podobnie jak inne paprocie naskalne z grupy „capillus veneris”. Przypisywano mu też słabe działanie moczopędne i wspomagające przy kamicy — nie ma to potwierdzenia we współczesnych badaniach. Zewnętrznie używano odwaru ludowo do płukania włosów (stąd dawne skojarzenie tych paproci ze środkami na porost włosów) i do przemywania podrażnionej skóry. Nie jest to surowiec o silnym ani specyficznym działaniu — w każdym z tych zastosowań prawoślaz, podbiał czy babka lancetowata są nieporównanie skuteczniejsze i łatwiej dostępne.

Zastosowanie

Współcześnie surowiec praktycznie niestosowany; poniżej zastosowanie historyczne, dla porządku. Napar z ziela: łyżka rozdrobnionego, suchego ziela na szklankę wrzątku, parzone pod przykryciem ok. 15 minut, pite 2–3 razy dziennie po pół szklanki, tradycyjnie osładzane miodem, przy suchym kaszlu i chrypce. Zewnętrznie: odwar z ziela do płukania gardła i do przemywania skóry. Zalecenie praktyczne: nie zbieraj tej rośliny w celach leczniczych. Nie ma ona przewagi nad standardowymi surowcami śluzowymi (prawoślaz, podbiał, ślaz, babka lancetowata), a jej zbiór niszczy trwałe, wolno odtwarzające się stanowiska w szczelinach murów i skał. Jeżeli szukasz surowca wykrztuśnego — sięgnij po prawoślaz.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie jest łatwe, gdy zapamięta się jedną rzecz: KLINOWATE, rutowate listki i „rozstrzelona”, nieregularnie podwójnie pierzasta blaszka. Odróżnienie od pozostałych zanokcic: zanokcica skalna (A. trichomanes) ma liść POJEDYNCZO pierzasty, z okrągławymi listkami osadzonymi na czarnej, błyszczącej, sztywnej osi — zupełnie inna sylwetka; zanokcica północna (A. septentrionale) ma liść rozcięty na 2–3 wąskie, trawiaste, widlaste odcinki i rośnie na skałach kwaśnych. Zanokcicę murową można też pomylić z siewką ruty zwyczajnej — u ruty listki są mięsiste, sinozielone, aromatyczne po roztarciu, a roślina kwitnie żółto; zanokcica nigdy nie kwitnie i nie pachnie. Suszenie: ziele suszy się szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C, rozłożone cienką warstwą; wysuszony surowiec jest kruchy i zachowuje ciemnozieloną barwę — zbrunatniały oznacza przesuszenie w zbyt wysokiej temperaturze. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnym, ciemnym słoju. Wskazówka terenowa: obecność zanokcicy murowej na murze to sygnał, że zaprawa jest wapienna i stara — dla konserwatora zabytków to informacja, a nie chwast, dlatego nie usuwaj jej mechanicznie ze starych obiektów.

Przeciwwskazania