Zanokcica północna

Opis

Zanokcica północna nie wygląda jak paproć: jej liście są zredukowane do kilku wąskich, sztywnych, widlasto rozciętych odcinków i z odległości przypominają kępkę trawy wyrastającą ze szczeliny skalnej. Jest gatunkiem górskim i wyżynnym, związanym ze skałami kwaśnymi — granitami, gnejsami, piaskowcami i porfirami — czyli dokładnie odwrotnie niż wapniolubna zanokcica murowa. W Polsce jest paprocią rzadką i rozproszoną, o nielicznych stanowiskach. Nie ma współczesnego zastosowania zielarskiego; w dawnych zielnikach wymieniano ją zdawkowo obok pozostałych zanokcic. Jej wartość jest dziś czysto florystyczna i botaniczna.

Wygląd

Bardzo drobna, zimozielona bylina wysokości 5–15 cm, tworząca gęstą, sztywną, trawiastą kępkę wyrastającą wprost ze szczeliny skalnej. Cecha diagnostyczna, nie do pomylenia z żadną inną krajową paprocią: blaszka liściowa jest skrajnie zredukowana i rozcięta na 2–3 (rzadziej więcej) BARDZO WĄSKIE, równowąskie, sztywne, WIDLASTO ROZWIDLONE odcinki o kilku ostrych ząbkach na szczycie — całość wygląda jak rozwidlone źdźbło trawy albo widełki, a nie jak liść paproci. Ogonek liściowy długi, cienki, zielony, u nasady brunatny, często dłuższy od blaszki, przez co trudno w ogóle odróżnić ogonek od blaszki — liść sprawia wrażenie jednolitego, nitkowatego. Liście ciemnozielone, skórzaste, sztywne. Kupki zarodni (sori) podłużne, wąskie, ułożone wzdłuż odcinków blaszki, po dojrzeniu zlewają się i pokrywają niemal całą spodnią powierzchnię wąskiego odcinka. Zawijka błoniasta, całobrzega. Brak kwiatów i owoców. Organ podziemny: krótkie, wzniesione kłącze z ciemnymi łuskami, gęsto zaklinowane w szczelinie, z licznymi cienkimi korzeniami.

Gdzie rośnie

Gatunek rzadki, w Polsce rozproszony i występujący na nielicznych stanowiskach — głównie w Sudetach (Karkonosze, Góry Izerskie, Rudawy Janowickie, Góry Sowie), na Dolnym Śląsku, w Karpatach (Beskidy, Tatry — rzadko), na Wyżynie Kielecko-Sandomierskiej i w rejonach z wychodniami skał krzemianowych. Rośnie w szczelinach skał KWAŚNYCH: granitów, gnejsów, łupków krystalicznych, porfirów, piaskowców, a także na starych murach z kamienia krzemianowego i na kamieniach oporowych. Nie występuje na wapieniach — na tym samym obszarze na skałach wapiennych spotkasz zamiast niej zanokcicę murową i skalną.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego, na eksponowanej, suchej szczelinie skalnej. Podłoże skaliste, krzemianowe, kwaśne (pH ok. 4,0–6,0) — gatunek WAPNIOFOBNY, na zaprawie wapiennej ani na wapieniu nie rośnie. Wilgotność mała; roślina jest silnie sucholubna i znosi długotrwałe przesychanie, zwijając liście i regenerując się po opadach. Pełna mrozoodporność, liście zimują zielone. W uprawie skrajnie trudna — wymaga szczeliny w skale krzemianowej, doskonałego drenażu i braku żyznej ziemi; próby przesadzania ze stanowisk naturalnych kończą się obumarciem rośliny. NIE zbierać ze stanowisk naturalnych: gatunek jest w Polsce rzadki, jego populacje są małe i wolno się odtwarzają, a większość stanowisk leży w parkach narodowych i rezerwatach, gdzie zbiór jest zabroniony.

Surowiec

Brak realnego zastosowania leczniczego. Roślina bywała dawniej wymieniana zbiorczo z innymi zanokcicami jako łagodny surowiec śluzowo-wykrztuśny (ziele, dawne Herba Asplenii), lecz nie była samodzielnie stosowana, a jej znikome rozmiary i rzadkość stanowisk wykluczają jakiekolwiek pozyskanie. Znaczenie wyłącznie przyrodnicze — nie zbierać.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru — roślina nie ma zastosowania leczniczego, a jej stanowiska są nieliczne i wrażliwe. Zarodniki dojrzewają latem, od czerwca do września (kupki zarodni brunatnieją i zlewają się), co ma znaczenie wyłącznie przy oznaczaniu gatunku w terenie i przy pracy botanicznej. Do dokumentacji florystycznej wystarczy fotografia — nie ścinaj liści i nie wyrywaj kępek ze szczelin.

Skład chemiczny

Skład chemiczny praktycznie niezbadany. Jak inne zanokcice, ziele zawiera prawdopodobnie śluzy, garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe i znaczne ilości krzemionki, ale nie istnieją wiarygodne dane ilościowe dla tego gatunku — podawanie procentów byłoby zmyśleniem. Nie stwierdzono w nim substancji o istotnym znaczeniu farmakologicznym ani toksykologicznym.

Właściwości

• Roślinie nie przypisuje się żadnych potwierdzonych właściwości leczniczych. Dawne zielniki wymieniały ją zbiorczo z pozostałymi zanokcicami wśród łagodnych surowców śluzowo-wykrztuśnych (przy suchym kaszlu i chrypce) oraz — na zasadzie sygnatur, ze względu na włosowate liście — wśród ludowych środków „na porost włosów”; żadne z tych zastosowań nie ma potwierdzenia i nie było w praktyce realizowane na tym gatunku ze względu na jego rzadkość i znikome rozmiary. Realne znaczenie: wskaźnik siedlisk skał krzemianowych, gatunek cenny florystycznie.

Zastosowanie

Rośliny nie stosuje się. Nie sporządza się z niej naparów, odwarów ani nalewek — nie dlatego, że jest trująca, ale dlatego, że nie ma udokumentowanego działania, a jej pozyskanie oznaczałoby zniszczenie rzadkiego stanowiska. Nie podajemy proporcji ani dawek, bo brak zastosowania, do którego mogłyby się odnosić. Jeśli szukasz surowca wykrztuśnego i osłaniającego — prawoślaz lekarski, podbiał, ślaz dziki i babka lancetowata są skuteczne, przebadane, tanie i dostępne. Zanokcicę północną zostaw w skale: jej wartość w terenie jest większa niż w słoiku.

Uwagi dla zielarza

To gatunek, którego uczysz się rozpoznawać, a nie zbierać. Rozpoznanie w terenie: sztywna, trawiasta kępka w szczelinie skały krzemianowej, liście rozwidlone na 2–3 wąskie odcinki zakończone ostrymi ząbkami, całość bardziej podobna do trawy niż do paproci. Podłoże jest częścią oznaczenia: jeśli skała jest wapienna, to NIE jest zanokcica północna. Odróżnienie od gatunków mylonych: zanokcica skalna (A. trichomanes) ma liść pojedynczo pierzasty, z okrągławymi listkami na czarnej, błyszczącej osi; zanokcica murowa (A. ruta-muraria) ma listki klinowate, rutowate, i rośnie na wapieniu; z odległości zanokcicę północną można wziąć za kępkę kostrzewy lub kosmatki, ale trawy mają źdźbła z węzłami i kwiatostany, a zanokcica ma zarodnie na spodzie odcinków. Występuje niekiedy razem z zanokcicą skalną, tworząc z nią mieszańca (A. ×alternifolium) o cechach pośrednich — liść jest wtedy pierzasty, ale o odcinkach klinowato zwężonych; taki okaz to gratka florystyczna, a nie materiał do zbioru. Nie usuwaj tej paproci z murów i skarp — jest wskaźnikiem cennego siedliska.

Przeciwwskazania