Żarnowiec miotlasty

Opis

Żarnowiec miotlasty to krzew z rodziny bobowatych, rozpoznawalny z dużej odległości po ciemnozielonych, ostro kanciastych, prawie bezlistnych pędach i po masie złocistożółtych kwiatów motylkowych w maju. W Polsce jest gatunkiem atlantyckim, występującym głównie na zachodzie i w pasie nizin, często sadzonym i dziczejącym na piaszczystych nieużytkach. Ziele zawiera alkaloidy chinolizydynowe, przede wszystkim sparteinę — substancję o wyraźnym działaniu na mięsień sercowy i macicę, wykorzystywaną niegdyś w lecznictwie jako lek antyarytmiczny i naparzynowy. To surowiec silnie działający: nie nadaje się do domowych naparów ani do samodzielnego eksperymentowania, a wszystkie jego formy lecznicze należą do preparatów przepisywanych i standaryzowanych.

Wygląd

Krzew wysokości 0,5–2 (do 3) m, o pokroju miotlastym: liczne, wzniesione, wiotkie i giętkie pędy wyrastające z jednego miejsca, tworzące gęsty, wiechowaty kształt — od tego nazwa gatunkowa (dawniej wiązano z nich miotły). Pędy zielone przez cały rok, wyraźnie 5-kanciaste i podłużnie bruzdowane, prowadzące fotosyntezę zamiast liści. Liście nieliczne i szybko opadające, dolne trójlistkowe (jak u koniczyny), górne pojedyncze, drobne, siedzące, lancetowate, przylegająco owłosione; ulistnienie skrętoległe, roślina wygląda niemal na bezlistną. Kwiaty duże (2–2,5 cm), motylkowe, jaskrawo złocistożółte, pojedyncze lub po dwa w kątach liści na krótkich szypułkach, tworzące na końcach pędów luźne, ulistnione grono; żagielek szeroki, łódeczka silnie zakrzywiona, słupek wygięty spiralnie — po dotknięciu przez owada aparat kwiatowy odskakuje sprężyście. Brak kolców — cecha odróżniająca od janowca i kolcolistu. Owoc: spłaszczony strąk długości 3–5 cm, młody zielony, dojrzały czarny, na szwach gęsto owłosiony długimi, sterczącymi włoskami; dojrzały pęka gwałtownie i wyrzuca nasiona z trzaskiem. Korzeń palowy, głęboki, z brodawkami korzeniowymi wiążącymi azot.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek o zasięgu atlantyckim, najczęstszy na zachodzie i północnym zachodzie kraju, na Pomorzu, Ziemi Lubuskiej i w Wielkopolsce; ku wschodowi coraz rzadszy, w wielu miejscach zdziczały z upraw. Rośnie na suchych, piaszczystych nieużytkach, wrzosowiskach, w widnych borach sosnowych i na ich obrzeżach, na skarpach kolejowych i drogowych, na przydrożach, poligonach i porębach. Gatunek światłolubny, pionierski, zajmujący gleby ubogie i kwaśne; bywa sadzony do umacniania piaszczystych skarp i wydm, gdzie łatwo przechodzi w stan zdziczały.

Warunki

Stanowisko pełne słońce — w cieniu nie kwitnie i marnieje. Gleba piaszczysta, przepuszczalna, uboga, sucha; roślina motylkowa, sama wiąże azot i nie znosi gleb żyznych ani przenawożonych. Odczyn kwaśny do lekko kwaśnego (pH 4,5–6,5), toleruje bardzo niskie pH. Sucholubny, źle znosi zastoiska wody i gleby zwięzłe. Mrozoodporność umiarkowana — w ostre, bezśnieżne zimy przemarza (w Polsce wschodniej i w górach często przemarza do poziomu gruntu, ale odbija z pnia). Nie zbierać z nasypów kolejowych i poboczy dróg (opryski, metale ciężkie, spaliny), z terenów rekultywowanych oraz z okolic zakładów przemysłowych.

Surowiec

ziele — młode, kwitnące pędy (Sarothamni scoparii herba), rzadziej kwiat (Sarothamni scoparii flos); surowiec silnie działający, wyłącznie do przerobu farmaceutycznego, nie do samodzielnego stosowania

Termin zbioru

Ziele — zbierać w pełni kwitnienia, w maju i czerwcu, gdy zawartość alkaloidów jest najwyższa; ścinać sekatorem młode, tegoroczne, zielone i giętkie wierzchołki pędów wraz z kwiatami, długości 20–30 cm, nie pobierając zdrewniałych, brunatnych części starszych, ubogich w substancje czynne. Zbiór w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy. Kwiat — osobno, w pełni kwitnienia (maj), obrywać z otwartych, świeżych kwiatów, przerabiać natychmiast. Nasion i strąków nie zbierać — są bogate w alkaloidy i szczególnie niebezpieczne. Pracować w rękawicach; surowiec rozkładać do suszenia bez zwłoki, bo w stercie zaparza się i czernieje.

Skład chemiczny

Alkaloidy chinolizydynowe — grupa główna i decydująca o działaniu: sparteina (alkaloid wiodący), ponadto lupanina, sarotamina, izosparteina i pokrewne; zawartość silnie zmienna w zależności od stanowiska, pory roku i części rośliny (najwyższa w nasionach i młodych, kwitnących pędach). Aminy biogenne: tyramina, dopamina. Flawonoidy (m.in. skoparyna, genisteina, luteolina i ich glikozydy), izoflawony, kwasy fenolowe, garbniki, śluzy, olejek eteryczny w kwiatach, barwniki karotenoidowe i żółte flawonowe (kwiaty służyły dawniej do barwienia). Nie należy podawać liczbowych zawartości alkaloidów — wahają się w bardzo szerokim zakresie, co jest zresztą głównym powodem, dla którego surowiec nie nadaje się do dawkowania domowego.

Właściwości

• Sparteina działa na mięsień sercowy: wydłuża okres refrakcji, zwalnia przewodzenie i tłumi automatyzm ośrodków ektopowych, przez co była stosowana jako lek przeciwarytmiczny (klasa Ia) przy częstoskurczach i migotaniu przedsionków; jednocześnie działa lekko inotropowo dodatnio i kurczy naczynia obwodowe, podnosząc ciśnienie. Drugie klasyczne działanie to naparzynowe (oksytoczne) — pobudza skurcze mięśnia macicy, dlatego sparteinę wykorzystywano w położnictwie do wzmacniania czynności porodowej i tamowania krwawień poporodowych. Tyramina zawarta w zielu podnosi ciśnienie krwi. Flawonoidy wykazują słabe działanie moczopędne, na którym opierało się ludowe stosowanie żarnowca przy obrzękach — dziś uznane za nieuzasadnione ryzykiem. Współcześnie sparteina wyszła z powszechnego użycia klinicznego, a żarnowiec pozostał surowcem o znaczeniu głównie farmaceutycznym i historycznym, a także modelowym w farmakogenetyce (metabolizm sparteiny przez CYP2D6 posłużył do opisania zjawiska wolnych metabolizerów).

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — NIE nadaje się do samodzielnego stosowania. Nie wolno przyrządzać z żarnowca naparów, odwarów ani nalewek domowym sposobem: zawartość alkaloidów w zielu waha się kilkukrotnie zależnie od stanowiska i terminu zbioru, więc nawet powtarzalny przepis daje dawkę nieprzewidywalną, a różnica między dawką czynną a toksyczną jest niewielka. Preparaty z żarnowca (standaryzowane wyciągi, siarczan sparteiny) należą do produktów aptecznych, wydawanych z przepisu lekarza i stosowanych pod kontrolą kardiologiczną — dobór dawki wymaga monitorowania rytmu serca i ciśnienia. Zielarz może zetknąć się z żarnowcem wyłącznie jako z surowcem do przerobu przemysłowego. Zastosowania pozalecznicze pozostają bezpieczne: kwiaty jako barwnik żółty, pędy do wyrobu mioteł i plecionek, roślina do umacniania piaszczystych skarp i jako miododajna. Objawy przedawkowania (nudności, wymioty, zawroty głowy, zaburzenia rytmu serca, spadek ciśnienia, porażenie oddechu) wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.

Uwagi dla zielarza

Suszyć szybko, w cieniu i silnym przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone w cienkiej warstwie — pędy są mięsiste i zielne, w stercie zaparzają się i czernieją w kilka godzin. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje zieloną barwę pędów i żółtą kwiatów, łamie się z trzaskiem, ma słaby, ostrawy zapach i gorzki smak. Przechowywać jak surowce silnie działające: w szczelnych naczyniach, w oddzielnym, oznakowanym miejscu, poza zasięgiem dzieci, z etykietą ostrzegawczą; nie trzymać w tej samej szafce co zioła spożywcze — pomyłka jest realna. Nie mielić razem z innymi surowcami w tym samym młynku. Żarnowiec bywa mylony z janowcem barwierskim (Genista tinctoria — pędy okrągłe w przekroju, obficie ulistnione, bez kolców, kwiaty w zbitym gronie szczytowym) oraz z kolcolistem zachodnim (Ulex europaeus — pędy zakończone twardymi cierniami, kwiaty pachnące kokosem). Rozstrzyga przekrój pędu: żarnowiec ma pęd wyraźnie pięciokanciasty i prawie bezlistny, bez cierni. Uwaga na strąki podczas suszenia — pękają z hukiem i rozrzucają trujące nasiona; zbieraj wyłącznie kwitnące pędy przed zawiązaniem owoców. Roślina jest trująca dla koni i bydła.

Przeciwwskazania